Krótka historia praw wyborczych w Polsce. Od Rzeczpospolitej Obojga Narodów do Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej

Niezależnie od tego, jak współcześnie definiujemy te prawa, mają one w Polsce długą tradycję. Charakteryzowały się one wielką zmiennością uzależnioną od sytuacji politycznej kraju, tej wewnętrznej i zewnętrznej. 

Rzeczpospolita Obojga Narodów (Pierwsza Rzeczpospolita)

Przed rozbiorami prawa wyborcze wynikały z zasad ustrojowych demokracji szlacheckiej. Szlachta uznawana była za uprzywilejowany stan polityczny. Możliwość oddawania głosu przysługiwała wyłącznie mężczyznom wywodzącym się ze stanu szlacheckiego. Pozbawione praw wyborczych były wszelkie osoby spoza stanu szlacheckiego niezależnie od majątku czy wykształcenia, mieszczanie, chłopi oraz kobiety, nawet jeżeli wywodziły się ze szlachty.

Czy wiesz, że…

w latach 1573–1795, wyboru króla dokonywał sejm elekcyjny, który nie miał stałej liczby członków. Króla wybierało od kilku do kilkudziesięciu tysięcy szlachciców iSejm elekcyjny, https://www.dziejesejmu.pl/historia-sejmu-akt/sejm-elekcyjny,p1336315342, (dostęp 26.02.2026). , ale trudno jest jednoznacznie stwierdzić, ilu było faktycznych elektorów. Jedną z najliczniejszych elekcji była ta z 1573 roku, w której uczestniczyło od 40 do 50 tysięcy osób. Warto wiedzieć, że w elekcjach czynny udział brało jedynie pomiędzy 5 a 10 proc. szlachty Rzeczpospolitej i M. Kopczyński, Uczestnicy elekcji, 18.11.2011, https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/uczestnicy-elekcji, (dostęp 26.02.2026)..

Aż do 1795 roku najwyższym przejawem praw wyborczych była wolna elekcja, czyli wybór króla w Rzeczpospolitej Obojga Narodów, którą ustanowiono po bezpotomnej śmierci ostatniego Jagiellona, Zygmunta II Augusta. 
W latach 1573–1795 władzę sprawowało jedenastu monarchów elekcyjnych, wyłonionych w drodze wolnej elekcji. Pierwszym z nich był Henryk Walezy z francuskiej dynastii Walezjuszów. Jego wyboru dokonano na przełomie kwietnia i maja 1573 roku we wsi Kamion pod Warszawą iElekcje królów w Polsce przedrozbiorowej, https://muzhp.pl/wiedza-on-line/elekcje-krolow-w-polsce-przedrozbiorowej, (dostęp 26.02.2026).. Ostatnia wolna elekcja odbyła się we wrześniu 1764 roku. W jej wyniku na tron wybrano polskiego szlachcica, Stanisława II Augusta. Elekcja ta odbywała się pod ścisłym nadzorem wojsk rosyjskich.

Rzeczpospolita Polska (Druga Rzeczpospolita)

Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 roku, rozpoczęto prace nad stworzeniem katalogu zasad prawa wyborczego. Najważniejsze przepisy znalazły się w Konstytucji marcowej iUstawa Konstytucyjna z 17 marca 1921 r., (Dz.U. 1921 nr 44 poz. 267)., Konstytucji kwietniowej iUstawa Konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 r., (Dz.U. 1935 nr 30 poz. 227)., a także w ordynacjach wyborczych do Sejmu i Senatu z 1918 roku, 1922 roku oraz 1935 roku iN. Powel, Prawa wyborcze do sejmu i senatu w ustawodawstwie XX-lecia międzywojennego w Polsce, „Studia z Zakresu Prawa, Administracji i Zarządzania”, Tom 4 (24), 2013, s. 119-133..

Dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego z 28 listopada 1918 rokuiDekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego (Dz.U. 1918 nr 18 poz. 46). stał się fundamentem nowoczesnego systemu wyborczego w Polsce. Dzięki niemu wprowadzono powszechne prawo wyborcze, zasadę bezpośredniego udziału w wyborach, równość głosów oraz tajność głosowania. Zapewniono równouprawnienie w prawach wyborczych dla kobiet i mężczyzn. 

Jako jedne z pierwszych na świecie, Polki otrzymały pełne prawa wyborcze – do głosowania i kandydowania.

Czy wiesz, że…

w pierwszych wyborach do Sejmu (1919 r.), przeprowadzonych po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, mandat poselski uzyskało osiem kobiet? Ponad 100 lat później, w 2023 roku, Polacy wybrali 135 posłanek. 

Już pierwszy artykuł dekretu stanowił, iż wyborcą w wyborach do Sejmu mógł być każdy obywatel państwa bez różnicy płci, który do dnia ogłoszenia wyborów ukończył 21 lat. Taki sam cenzus ustanowiono dla biernego prawa wyborczego. Wprowadzono także zasadę cenzusu domicylu, czyli konieczność zamieszkiwania w okręgu wyborczym w dzień poprzedzający ogłoszenie wyborów. Czynnego prawa wyborczego zostali pozbawieni m.in. wojskowi w służbie czynnej.

Czy wiesz, że…

zgodnie z Dekretem o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego z 28 listopada 1918 roku, wyborca przychodził do lokalu wyborczego z własną kartą do głosowania, którą mógł kupić wcześniej? Kosztowała ona 5 fenigów. Jednocześnie wyborca nie musiał legitymować się żadnym dokumentem tożsamości podczas głosowania.

Konstytucja marcowa z 17 marca 1921 roku oraz ordynacja wyborcza do Sejmu z 1922 roku iUstawa z dnia 28 lipca 1922 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu (Dz.U. 1922 nr 66 poz. 590). jednoznacznie potwierdzały większość praw wyborczych, które Polacy uzyskali wraz z dekretem z 1918 roku. Jedną z zasadniczych zmian było podniesienie wieku uprawniającego do kandydowania w wyborach (biernego prawa wyborczego) do 25 lat.

Konstytucja marcowa wprowadziła dwuizbowy parlament, przywracając drugą izbę, czyli Senat. To oznaczało konieczność uchwalenia ordynacji wyborczej także do SenatuiUstawa z dnia 28 lipca 1922 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu (Dz.U. 1922 nr 66 poz. 591). . Ustawa ta była znacznie bardziej zwięzła niż ustawa sejmowa, a jej kluczowe postanowienie polegało na zastosowaniu większości przepisów ordynacji sejmowej. Istotnie różniła się jednak zasada odnosząca do cenzusu wieku: obywatele nabywali czynne prawo wyborcze w wieku 30 lat, zaś bierne w wieku 40 lat. Aby głosować do Senatu, wyborcy przynajmniej od roku musieli zamieszkiwać dany okręg wyborczy.

W 1918 i 1922 roku władze polskie przyznały obywatelom szerokie prawa wyborcze. Dały one Polakom faktyczny wpływ na wybór władzy, która miała być odpowiedzialna za budowę nowej, niepodległej Polski. Proces ten został zahamowany wraz w przewrotem majowym w 1926 roku. To wówczas rozpoczął się proces ograniczania zasad demokracji parlamentarnej, czego kulminacją było uchwalenie Konstytucji kwietniowej. Odzwierciedleniem tych zmian były też dwie nowe ordynacje: do Sejmu iUstawa z dnia 8 lipca 1935 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu. (Dz.U. 1935 nr 47 poz. 319). i Senatu iUstawa z dnia 8 lipca 1935 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu. (Dz.U. 1935 nr 47 poz. 320)., uchwalone 8 lipca 1935 roku. Obie ordynacje znacząco ograniczyły prawa wyborcze Polaków. 

Zgodnie z Konstytucją i nową ordynacją do Sejmu, czynne prawo wyborcze przysługiwało od 24 lat, bierne – 30 lat. Znacząco rozszerzono katalog osób, które zostały pozbawione czynnego i biernego prawa wyborczego. Ograniczono obywatelom możliwość kandydowania i rejestrowania list wyborczych. Ostatecznie, w wyborach do Sejmu w 1935 roku, wystawiono tylko jedną listę wyborczą, która reprezentowała obóz rządzący Polską od 1926 roku. Podczas tych wyborów zanotowano najniższą frekwencję wyborczą w okresie funkcjonowania II Rzeczpospolitej, było to 46,6%.

Zmiany w wyborach do Senatu były jeszcze bardziej widoczne: znaczna część Polaków została realnie pozbawiona praw wyborczych w zakresie wyboru członków i kandydowania do Senatu. Senatorów było 96, a 32 z nich nominował bezpośrednio Prezydent, podczas gdy pozostałych wybierały kolegia wyborcze obejmujące przedstawicieli wybranych grup obywateli (wyróżnionych na podstawie zasługi, wykształcenia lub zaufania społecznego). Cenzus wieku pozostawał taki sam, czyli 30 i 40 lat. 

Polska Rzeczpospolita Ludowa

W okresie funkcjonowania Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej prawa wyborcze Polaków były określane przede wszystkim poprzez Konstytucję PRL z 1952 rokuiKonstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., (Dz.U. 1952 nr 33 poz. 232).  oraz szereg ordynacji wyborczych, które wielokrotnie były nowelizowane iDo najważniejszych z nich należały ustawy z lat 1946, 1952, 1956, 1976,1985, 1989.. Pamiętaj jednak, że niezależnie od aspektów formalnych, wybory te nie były konkurencyjne i nie dawały obywatelom realnych możliwości decydowania o przyszłości kraju.

Zgodnie z Konstytucją z 1952 roku wybory do Sejmu oraz do rad narodowych były powszechne, równe, bezpośrednie i odbywały się w głosowaniu tajnym. Czynne prawo wyborcze przysługiwało każdemu obywatelowi, który ukończył 18 lat, niezależnie od płci, narodowości czy rasy, wyznania, poziomu wykształcenia, długości zamieszkania, pochodzenia społecznego, wykonywanego zawodu oraz sytuacji majątkowej. Bierne prawo wyborcze do rad narodowych obywatele uzyskiwali po ukończeniu 18 lat, do Sejmu należało ukończyć 21 lat. Kandydatów można było zgłaszać przez organizacje społeczne i polityczne.
W rzeczywistości jednak nie istniała realna konkurencja polityczna. Dominującą rolę sprawowała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, a możliwość wyboru była zminimalizowana. Już w 1947 roku funkcjonująca jeszcze opozycja została całkowicie pozbawiona kontroli nad procesem wyborczym, m.in. przez brak mężów zaufania, opozycyjnych kandydatów natomiast masowo aresztowano.

W latach 1952-1983, w trakcie wyborów do Sejmu, funkcjonowała tzw. jednolita lista Frontu Jedności Narodu (od 1956 roku Frontu Narodowego), a kandydaci byli zatwierdzani bezpośrednio przez władze Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej iFront Jedności Narodu, https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/materialy-edukacyjne/teki-edukacyjn/stefan-wyszynski/slo/151628,Front-Jednosci-Narodu-FJN.html, (dostęp 26.02.2026)..

W 1983 roku Front został rozwiązany i zastąpiony przez Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON). Jedna lista wyborcza w wyborach do Sejmu ostatni raz obowiązywała w 1985 roku. Wraz z ordynacją wyborczą z 1976 r.  zalegalizowano monopol PZPR na ustalanie kandydatów na jedynej, dozwolonej liście kandydatów, a prawa wyborcze Polaków stały się iluzoryczne.

Czy wiesz, że…

w latach 1952-1980 frekwencja wyborcza była zatwierdzana przez Biuro Polityczne PZPR i zawsze wynosiła ponad 90% iA. Rzepliński, Niewolne wybory parlamentarne. Doświadczenie polskie 1947–1989, https://monitorkonstytucyjny.eu/archiwa/2160, (dostęp 26.02.2026).?

Sytuacja uległa zmianie w 1989 roku. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej X kadencji na lata 1989-1993iUstawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej X kadencji, na lata 1989-1993 (Dz.U. 1989 nr 19 poz. 102). przywróciła Polakom, choć jeszcze w ograniczony sposób, realne prawa wyborcze. W ordynacji potwierdzono zapisy z Konstytucji z 1952 roku, czyli prawo wybierania miał każdy obywatel, który w dniu wyborów ukończył 18 lat bez względu na płeć, przynależność narodową i rasową, wyznanie, wykształcenie, czas zamieszkiwania w obwodzie głosowania, pochodzenie społeczne, zawód i stan majątkowy. Kandydować do Sejmu mogły osoby, które ukończyły 21 lat. 

Jednocześnie znacząco poszerzono zasady biernego prawa wyborczego. Prawo zgłaszania kandydatów na posłów przysługiwało już nie tylko władzom PZPR oraz jej sojusznikom, ale także ogólnokrajowym organizacjom społecznym i zawodowym oraz wyborcom z danego okręgu. W dwóch ostatnich przypadkach rejestracja listy wymagała zebrania co najmniej 3000 podpisów. Monopol PZPR w tym zakresie został zasadniczo ograniczony, choć zgodnie z zapisami umowy „Okrągłego Stołu”, miała ona zagwarantowane 65% mandatów poselskich. Zasada ta nie obowiązywała w wyborach do Senatu, gdzie wszystkie mandaty miały zostać rozdysponowane w sposób całkowicie demokratyczny, a zasady demokratycznej rywalizacji politycznej miały być przestrzegane. 

Dzięki ustaleniom „Okrągłego Stołu” w czerwcu 1989 roku obywatele Polski po raz pierwszy od II wojny światowej wzięli udział w częściowo demokratycznych wyborach do parlamentu. Tym razem ich głos miał znaczenie. Do głosowania przede wszystkim mocno zachęcała Solidarność. 

Czy wiesz, że…

wybory parlamentarne w 1989 roku odbywały się w dwóch turach: 4 i 18 czerwca. Frekwencja wyborcza w pierwszej turze wyniosła 62,7% a w drugiej tylko 25,31%.

Jak dziś funkcjonują prawa wyborcze w Polsce?

Każdemu państwu potrzebny jest stabilny, demokratyczny system wyborczy, który zapewni obywatelom realny wpływ na władzę w państwie i samorządzie. Wraz z procesem demokratyzacji rozpoczęły się w Polsce prace nad nową regulacją praw wyborczych. To dzięki nim dzisiaj każdy obywatel ma głos, regularne wybory umożliwiają kontrolowanie władzy przez obywateli, ocenę rządzących i zmianę władzy w sposób pokojowy, a sprawny proces wyborczy wzmacnia zaufanie do państwa.

Konstytucja RP z 1997 rokuiKonstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483). określa podstawowe zasady wyborów, kadencje organów władzy oraz ogólne reguły wyboru.  Proces organizacji wyborów, zgłaszania kandydatów, prowadzenia kampanii wyborczej, sposób głosowania i ustalania wyników, działanie komisji wyborczych precyzuje Kodeks wyborczy z 2011 roku. Za przeprowadzanie i nadzór nad wszystkimi wyborami odpowiada Państwowa Komisja Wyborcza (PKW). O ważności wyborów w Polsce decyduje Sąd Najwyższy.

Obecnie w Polsce możemy wyróżnić następujące typy wyborów:

• Wybory parlamentarne
• Wybory prezydenckie
• Wybory samorządowe
• Wybory do Parlamentu Europejskiego

W Polsce przeprowadzane są także krajowe i lokalne referenda, ale o tym więcej w dalszej części wystawy. 

Wybory w Polsce są dobrowolne - udział w nich jest prawem, a nie obowiązkiem.

W zależności od typu elekcji wybory mogą mieć charakter:

• powszechny – udział w głosowaniu może wziąć każdy obywatel, który spełnia określone warunki, takie jak odpowiedni wiek oraz posiadanie pełni praw wyborczych,
• równy – każdy uprawniony oddaje jeden głos, a wszystkie głosy mają jednakową wartość,
• bezpośredni – wyborcy oddają głos osobiście, bezpośrednio na kandydatów lub listy kandydatów. Osoby, które ukończyły 60 lat, mają orzeczenie o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności, przebywają na kwarantannie lub izolacji mogą głosować korespondencyjnie,
• tajny – procedura głosowania zapewnia poufność, co oznacza, że nie ma możliwości ustalenia, na kogo został oddany głos,
• proporcjonalny - mandaty są dzielone proporcjonalnie do liczby głosów.

Wybory mogą mieć także charakter większościowy i tak dzieje się w przypadku wyborów:

• do Senatu, senatorów wybieramy w 100 jednomandatowych okręgach wyborczych, mandat otrzymuje kandydat z największą liczbą głosów; 
• Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jest to głosowanie oparte na większości bezwzględnej, wygrywa kandydat, który uzyska ponad 50% głosów. Jeśli żaden kandydat nie uzyska takiego wyniku w pierwszej turze, odbywa się druga tura z udziałem dwóch najlepszych kandydatów; 
• wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, podobnie jak w wyborach prezydenckich, do wygrania potrzebna jest połowy ważnych głosów, w przypadku jej braku konieczna jest druga tura; 
• do rad gmin w gminach do 20 tys. mieszkańców - radni wybierani są w jednomandatowych okręgach wyborczych, a mandat otrzymuje kandydat z największą liczbą głosów.

Podstawowe zasady prawa wyborczego przedstawiają się następująco:

Wybory parlamentarne:

• Sejm:
  • powszechne
  • równe
  • bezpośrednie
  • tajne 
  • proporcjonalne
• Senat:
  • powszechne
  • równe
  • bezpośrednie
  • tajne 

Wybory prezydenckie

• powszechne
• bezpośrednie
• tajne 

Wybory do Parlamentu Europejskiego

• powszechne
• bezpośrednie
• tajne 
• proporcjonalne

Wybory samorządowe

• powszechne
• równe
• bezpośrednie
• tajne 
• proporcjonalne
  Gminy powyżej 20 tys. mieszkańców, miasta na prawach powiatu, powiaty i sejmiki województw.

Opracowanie własne na podstawie: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Kodeks wyborczy 2011.

We wszystkich typach elekcji czynne prawo wyborcze przysługuje obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu wyborów ukończyli 18 lat. 

Bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu wyborów osiągnęli wiek 18, 21, 25, 30 lub 35 lat, w zależności od rodzaju wyborów i organu, do którego kandydują.

Czy wiesz, że…

obecnie, zgodnie z Kodeksem wyborczym, na listach wyborczych obowiązuje tzw. kwota płci – udział kandydujących kobiet i mężczyzn nie może być mniejszy niż 35% ogólnej liczby kandydatów na danej liście?

Wybory parlamentarne obecnie

Kadencja Sejmu i Senatu trwa cztery lata, liczba kadencji posłów i senatorów nie jest ograniczona. Wybieramy 460 posłów i 100 senatorów

Kto może wybierać: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 18 lat, oraz korzysta z pełni praw wyborczych.

Kto może kandydować do Sejmu: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 21 lat, korzysta z pełni praw wyborczych, zostanie zgłoszony przez komitet wyborczy i umieszczony na liście kandydatów w okręgu wyborczym.

Kto może kandydować do Senatu: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 30 lat, korzysta z pełni praw wyborczych, zostanie zgłoszony przez komitet wyborczy w okręgu wyborczym.

Wybory prezydenckie obecnie

Prezydent jest wybierany na pięcioletnią kadencję. Można zostać wybranym ponownie tylko raz. 

Kto może wybierać: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 18 lat, oraz korzysta z pełni praw wyborczych.
Kto może kandydować: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ma ukończone 35 lat, korzysta z pełni praw wyborczych do Sejmu i zbierze co najmniej 100 000 podpisów poparcia obywateli.

Czy wiesz, że…

w wyborach prezydenckich w 2025 roku Karol Nawrocki i Rafał Trzaskowski zebrali ponad milion podpisów poparcia pod swoimi zgłoszeniami. 

Wybory do Parlamentu Europejskiego

Kadencja Parlamentu Europejskiego trwa pięć lat. Liczba kadencji europosłów nie jest ograniczona, mogą więc wielokrotnie ubiegać się o mandat poselski. Liczba europosłów jest zmienna, a w obecnej kadencji (2024-2029) wynosi 720 osób. Posłowie reprezentują 27 państw członkowskich. Polacy obecnie wybierają 53 przedstawicieli (w poprzednich elekcjach ich liczba wahała się od 50 do 54)

Kto może wybierać: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 18 lat, oraz korzysta z pełni praw wyborczych, a także obywatele Unii Obywatelskiej, którzy najpóźniej w dniu głosowania ukończyli 18 lat oraz stale zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Kto może kandydować do Parlamentu Europejskiego: obywatel polski lub obywatel UE zamieszkały w Polsce, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 21 lat, korzysta z pełni praw wyborczych, został zgłoszony przez komitet wyborczy i wpisany na listę kandydatów w odpowiednim okręgu wyborczym.

Czy wiesz, że…

wybory do Parlamentu Europejskiego w wielu aspektach odbywają się na podstawie zasad prawa krajowego, np. minimalny wiek kandydata jest różny w różnych państwach członkowskich i może wynosić 18, 21, 23 lub 25 lat.

Wybory samorządowe

Od 2018 roku kadencja władz samorządowych trwa pięć lat. Obywatele wybierają przedstawicieli do organów uchwałodawczych: rad gmin (w miastach: rad miejskich), rad powiatów, sejmików województw oraz władze wykonawcze: wójtów (w gminach wiejskich), burmistrzów (w mniejszych miastach), prezydentów miast (w dużych miastach).

Kto może wybierać członków rady gminy:

obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończyły 18 lat oraz korzysta z pełni praw wyborczych. Wyborca musi na stale zamieszkiwać obszar danej gminy. Głosować mogą także obywatele Unii Europejskiej niebędący obywatelami polskimi oraz obywatele Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, którzy najpóźniej w dniu głosowania ukończą 18 lat oraz stale zamieszkują na obszarze tej gminy.

Kto może wybierać członków rady powiatu i sejmiku:

obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 18 lat oraz korzysta z pełni praw wyborczych. Musi to być osoba stale zamieszkująca odpowiednio obszar danego powiatu i województwa.

Kto może wybierać wójta, burmistrza lub prezydenta miasta:

wójta, burmistrza lub prezydenta miasta w danej gminie mogą wybierać osoby mające prawo wybierania członków rady tej gminy.

Kto może kandydować do rad gminy, powiatu, sejmiku:

obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 18 lat, korzysta z pełni praw wyborczych, został zgłoszony przez komitet wyborczy (partii, koalicji lub mieszkańców) w odpowiednim okręgu wyborczym. Istnieje dodatkowy wymóg stałego zamieszkiwania odpowiednio na obszarze danej gminy, powiatu lub województwa. W przypadku rad gmin kandydować mogą także obywatele Unii Europejskiej niebędący obywatelami polskimi oraz obywatele Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, którzy najpóźniej w dniu głosowania ukończą 18 lat oraz stale zamieszkują na obszarze tej gminy.

Kto może kandydować na urząd wójta, burmistrza lub prezydenta miasta:

obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów ukończył 25 lat, korzysta z pełni praw wyborczych, został zgłoszony przez komitet wyborczy (partii, koalicji lub mieszkańców) w odpowiednim okręgu wyborczym. Na urząd wójta, burmistrza oraz prezydenta miasta nie mogą kandydować także osoby, które były już dwukrotnie wybrane na to stanowisko w danej gminie.

Wybory w Polsce odbywają się w dzień wolny od pracy, w godzinach 7.00 - 21.00.

Pamiętaj, że w wyborach Prezydenta RP, Parlamentu RP (Sejm i Senat) oraz do Parlamentu Europejskiego możesz głosować poza miejscem zamieszkania.

Jeżeli planujesz w dniu głosowania przebywać poza swoim stałym miejscem zameldowania, możesz jednorazowo zmienić miejsce głosowania w wyborach. Wystarczy, że złożysz wniosek w urzędzie gminy, w której zamierzasz zagłosować lub przez gov.pl. Możesz także wyrobić zaświadczenie o prawie do głosowania w miejscu pobytu w dniu wyborów. Możesz to zrobić w dowolnym urzędzie gminy. Nie można tego zrobić online. 

Jedziesz na wakacje za granicę, tam też możesz zagłosować!

Pamiętaj, że wymaga to dopisania się do spisu wyborców u wybranego konsula. Wniosek można złożyć mailowo, osobiście w konsulacie lub pocztą. Ministerstwo Spraw zagranicznych stworzyło także elektroniczny system eWybory, który służy obywatelom polskim przebywającym za granicą do rejestracji w spisie wyborców przed wyborami ogólnokrajowymi.

Aktywność wyborcza Polaków

Frekwencja wyborcza to stosunek liczby oddanych głosów (ważnych kart do głosowania) do ogólnej liczby osób uprawnionych do głosowania iGłówny Urząd Statystyczny, https://stat.gov.pl/metainformacje/slownik-pojec/pojecia-stosowane-w-statystyce-publicznej/2674,pojecie.html?pdf=1. .

W polskim systemie wyborczym nie istnieje wymóg minimalnej frekwencji w wyborach (inaczej jest w przypadku referendum), jednak to wysoka frekwencja, czyli aktywny udział obywateli w wyborach utrzymuje system demokratyczny, legitymizuje władzę i pokazuje zaangażowanie społeczeństwa. 

W odróżnianiu od wyników wyborów, Państwowa Komisja Wyborcza oraz obwodowe komisje wyborcze podają w trakcie głosowania poziom frekwencji. 

Wysokość frekwencji różni się w zależności od typu elekcji. Zdecydowanie najwięcej Polaków bierze udział w wyborach parlamentarnych i prezydenckich. Najwyższą frekwencję w historii III RP odnotowano w wyborach parlamentarnych w 2023 roku, było to 74,38%, najniższą w 2004 roku w pierwszych wyborach do Parlamentu Europejskiego, było to tylko 20,87%.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PKW.

Poziom frekwencji jest mocno zróżnicowany pomiędzy województwami, takie zjawisko można zaobserwować we wszystkich typach elekcji. Przykładem może być I tura wyborów prezydenckich w 2025 roku, gdzie najwyższą frekwencję odnotowano w województwie mazowieckim 77,51%, a najniższą w województwie opolskim, 62,61%. Historycznie to właśnie te dwa regiony wyróżniają się pod względem najwyższej i najniższej frekwencji w Polsce.

 

Czy wiesz, że…

w II turze wyborów prezydenckich w 2025 roku najwyższą frekwencję wśród gmin, 88,38%, odnotowano w Krynicy Morskiej? Duży udział w tym wyniku mieli turyści – ponad połowa głosujących korzystała z zaświadczenia o prawie do głosowania.

Młodzi przy urnach

W dniu wyborów przeprowadzane są badania exit poll, czyli sondaże realizowane bezpośrednio przed lokalami wyborczymi. Ankieterzy przeprowadzą krótkie wywiady z osobami wychodzącymi z lokali wyborczych, pytając je na kogo oddały swój głos. Chociaż są to jedynie wyniki sondażowe, to właśnie dzięki nim możemy szybko poznać, jak głosowali najmłodsi, a także zobaczyć, jak wypadają na tle ogółu społeczeństwa.

Wyborcy w przedziale wiekowym 18-29 lat zazwyczaj chodzą do wyborów nieco rzadziej niż pozostałe grupy wiekowe, jednak w trakcie ostatnich elekcji widać wzrost ich aktywności wyborczej. Młodzi wyborcy byli szczególnie aktywni w wyborach prezydenckich w 2025 roku. W I turze zagłosowało 72,8% osób z tej grupy, a w II turze już 76%. Ich preferencje wyraźnie odbiegały od ogólnych wyników I tury. Wśród młodych zdecydowanie zwyciężył Sławomir Mentzen, uzyskując 34,9% głosów. Kolejne miejsca zajęli Adrian Zandberg (19,8 %), Rafał Trzaskowski (12,7%) i Karol Nawrocki (10,7%). W II turze wśród młodych wyborców większe poparcie uzyskał Karol Nawrocki, 53,2%, natomiast Rafał Trzaskowski otrzymał 46,8% iWybory prezydenckie 2025. Jak głosowali młodzi? https://tvn24.pl/polska/wybory-prezydenckie-2025-jak-glosowali-mlodzi-st8487068, (dostęp 26.02.2026). .

Najmniejszym zainteresowaniem wśród młodych zazwyczaj cieszą się wybory samorządowe i do Parlamentu Europejskiego. W 2024 roku, w wyborach do PE, uczestniczyło jedynie niewielu ponad 26% z nich. 

Jak zachęcić do głosowania?

W ostatnich latach frekwencja w Polsce jest dość wysoka, a jednocześnie rekordowa w porównaniu z latami 90. XX wieku i początkiem XXI w. Nadal można jednak zrobić więcej. Wyższa frekwencja świadczy o większym zaangażowaniu obywateli. Dlatego pojawiają się coraz to nowe pomysły, jak zachęcić Polaków do głosowania, m.in. wydłużenie czasu glosowania, organizacja darmowego transportu do lokali wyborczych, umożliwienie głosowania korespondencyjnego czy utworzenie większej liczby lokali wyborczych iM. Cichosz, M. Michalczuk-Wlizło, M. Podolak, Nowelizacja Kodeksu wyborczego w styczniu 2023 r. Przyczynek do dyskusji o frekwencji wyborczej w Polsce, „Przegląd Sejmowy” nr 5(178), 2023, s. 29–48.. Takimi działaniami są także kampanie profrekwencyjne. Mogą one ogrywać wielką rolę w nauce zachowań prospołecznych. 

W działania profrekwencyjne angażują się różne podmioty publiczne i społeczne, m.in. instytucje państwowe, organizacje społeczne i fundacje, szkoły i uczelnie, media, samorządy lokalne a także osoby prywatne. Kampanie są obecne wszędzie, w telewizji, radiu, prasie oraz Internecie. 

Czy kampanie profrekwncyjne mają sens?

TAK. Według raportu Fundacji Batorego, w 2023 roku ponad połowa Polaków zauważyła kampanie profrekwencyjne. Większość z nich uznała je za czynnik motywujący do głosowania. Tylko w 2023 roku przeprowadzono przynajmniej 27 kampanii profrekwencyjnych iK. Groblewska, Fenomen wyborczej mobilizacji Przyczyny rekordowej frekwencji podczas wyborów parlamentarnych 2023 – wnioski z badań, 10.01.2024, https://www.batory.org.pl/informacje_prasowe/fenomen-wyborczej-mobilizacji...2023-wnioski-z-badan, (dostęp 26.02.2026).. 

Oto przykłady kampanii profrekwencyjnych: 

W 2020 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji ogłosiło inicjatywę profrekwencyjną o nazwie Bitwa o wozy. Jedna gmina do 20 tys. mieszkańców z każdego województwa z największą frekwencją w pierwszej turze wyborów prezydenckich miała otrzyma wóz strażacki. Akcję powtórzono przed II turą wyborów, tym razem wóź strażacki mogły wygrać gminy do 20 tys. mieszkańców z największą frekwencją w każdym z byłych 49 województw. 

W maju 2025 roku Krajowe Stowarzyszenie Sołtysów, Związek Gmin Wiejskich Rzeczpospolitej Polskiej, Związek Miast Polskich, Związek Powiatów Polskich, Unia Metropolii Polskich oraz Związek Województw zainicjowały kampanię Głosujemy na 100% (https://glosujemyna100procent.pl/). Celem samorządów była mobilizacja Polek i Polaków do udziału w wyborach prezydenckich. Stworzono gotowe materiały informacyjne, oparte na prostym przekazie, które mogły być wykorzystane przez samorządy, ale i osoby indywidualne.

 Od wielu lat do udziału w wyborach zachęca Fundacja im. Stefana Batorego, przygotowując kampanie profrekwencyjne. Działania te są kierowane do różnorodnych grup wyborców i mają na celu zwiększenie ich zaangażowania obywatelskiego.

W 2010 roku przygotowano akcje Zmień lokal na wyborczy oraz Gdziekolwiek będziesz – zagłosuj. Były one skierowane głównie do młodych ludzi. Ich celem było przypomnienie o udziale w wyborach oraz poinformowanie o możliwości głosowania poza miejscem zamieszkania.

W 2011 roku uruchomiono kampanię Kobiety na wybory! Miała ona zachęcić do głosowania kobiety w różnym wieku i z różnych środowisk. W 2023 roku stworzono kampanię To Twój Wybór, skierowaną do młodych kobiet zniechęconych do polityki

W 2014 ich kampania Zagłosuj i wybierz kogoś, kto myśli tak jak Ty zachęcała do udziału w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Celem kampanii było przekazywanie informacji o procedurach wyborczych, ta wiedza miała zachęcić do licznego i świadomego udziału w eurowyborach. 

Kampanie przybierają także charakter mniej formalny. W 2025 roku twórcy internetowi – Jakobe Mansztajn z Make Life Harder i Michał Marszał zapoczątkowali kampanię, która miała zachęcić jak najwięcej osób do pójścia na wybory. Nagrodą miał być wóź strażacki, tym razem zabawkowy. Do ich akcji szybko dołączyło wiele miast m.in. Wrocław, Kraków, Legnica, Elbląg czy Gdańsk a także Młodzieżowe Rady Gmin i Miast.  

Jak Ty możesz się zaangażować?

Pamiętaj, że możesz się angażować w wybory, nie tylko głosując lub kandydując. Możesz również:

• zbierać podpisy, po uzyskaniu pisemnej zgody pełnomocnika wyborczego komitetu;
• roznosić ulotki, plakatować, rozdawać gadżety wyborcze;
• pomagać w pracach administracyjnych czy organizacji spotkań wyborczych;
• działać w internecie, przykładowo udostępniając treści kandydatów lub tworząc własne;
• wywiesić plakat lub baner wyborczy na ogrodzeniu swojej posesji. Jeżeli chcesz to zrobić na własnym balkonie w budynku wielorodzinnym, sprawdź czy wspólnota mieszkaniowa lub spółdzielnia na to zezwala. 

Możesz także pilnować prawidłowego przebiegu głosowania i liczenia głosów. Zgłoś swoją gotowość do podjęcia się roli męża zaufania lub obserwatora społecznego (np. z ramienia organizacji pozarządowych) lub chęć do pracy w komisji wyborczej. 

Pamiętaj, że zgodnie z Kodeksem wyborczym, zabrania się prowadzenia agitacji wyborczej:

• w lokalu wyborczym oraz na terenie budynku;
• na terenie urzędów administracji rządowej i administracji samorządu terytorialnego oraz sądów;
• na terenie zakładów pracy w sposób i formach zakłócających normalne funkcjonowanie; 
• na terenie jednostek wojskowych i innych jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej oraz skoszarowanych jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych;
• na terenie szkół.

Chcesz głosować? Nie masz jeszcze ukończonych 18 lat?
Zorganizuj w swojej szkole PRAWYBORY!

Prawybory to symulacja prawdziwych wyborów, a jednocześnie doskonały przykład edukacji obywatelskiej, w którym możecie ćwiczyć procedury wyborcze, debatować a także przygotować własną kampanię wyborczą. 

Udział w prawyborach to pierwszy krok do bycia zaangażowanym obywatelem.
Prawybory pomogą Wam rozwijać świadome i odpowiedzialne postawy obywatelskie.

Prawybory to praktyczna lekcja demokracji!