Młody obywatel

wróc do strony głównej projektu

Unia Europejska

Poznaj historię integracji europejskiej – od powojennej współpracy w przemyśle węgla i stali po narodziny potężnej wspólnoty 450 milionów ludzi. Film ukazuje drogę od Deklaracji Schumana i Traktatów Rzymskich aż po przełomowy Traktat z Maastricht, który oficjalnie powołał Unię Europejską. Zrozumiesz, jak działają kluczowe instytucje i czym różnią się bezpośrednie rozporządzenia od dyrektyw, wymagających wdrożenia do krajowego prawa. Odkryjesz także, jak dzięki Europejskiej Inicjatywie Obywatelskiej zyskujesz realny wpływ na unijne przepisy. Dowiedz się, jak dawne pola bitew zastąpiono stołem negocjacyjnym. To niezbędna wiedza o wspólnocie, której przyszłość współtworzysz.

Film z audiodeskrypcją

Dowiedz się więcej: 

Pojęcia:  

Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS) - powstała na mocy traktatu paryskiego, podpisanego 18 kwietnia 1951 roku, który wszedł w życie 23 lipca 1952 roku i obowiązywał przez 50 lat. Jej założycielami było sześć państw Europy Zachodniej: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy i Włochy. Traktat ustanowił Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne, którego członkowie byli wybierani przez parlamenty narodowe. Zgromadzenie miało prawo odwołania Wysokiej Władzy. Celem EWWiS było przyczynienie do rozwoju gospodarczego, zwiększenia zatrudnienia i poprawy poziomu życia poprzez stworzenie wspólnego rynku węgla i stali.

Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG) - powstała w 1958 roku na mocy jednego z dwóch traktatów rzymskich podpisanych 25.03.1957 r. Stanowiła jedną z trzech europejskich wspólnot integracyjnych, obok Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom). Założyło ją sześć państw Europy Zachodniej: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy i Włochy. EWG miała być wspólnotą gospodarczą, której celem było stworzenie wspólnego rynku, zacieśnianie współpracy między krajami, a także ich rozwój gospodarczy poprzez zwiększenie handlu.

Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom) - powstała w 1958 roku na mocy jednego z dwóch traktatów rzymskich podpisanych 25.03.1957 r. Do jej najważniejszych celów zaliczymy rozwijanie współpracy w dziedzinie energii jądrowej, m.in. wspieranie badań naukowych, wprowadzenie jednolitych norm bezpieczeństwa czy dopilnowanie, by energia atomowa nie była wykorzystywana w celach innych niż pokojowe.

Prawo pierwotne - zwane też pierwotnymi źródłami prawa Unii Europejskiej, obejmuje traktaty założycielskie, traktaty zmieniające oraz traktaty o przystąpieniu. W jego skład wchodzą także protokoły załączane do traktatów i umowy dodatkowe zmieniające określone postanowienia traktatów założycielskich. Od czasu wejście w życie Traktatu z Lizbony częścią prawa pierwotnego jest także Karta praw podstawowych.

Prawo wtórne - akty prawne tworzone na podstawie prawa pierwotnego, służące do wprowadzania w życie celów i zasad określonych w prawie pierwotnym.

Traktat paryski (1951) - podpisany 18.04.1951 r., wszedł w życie 23.07.1952 r. Powołał do życia Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Traktat obowiązywał 50 lat.

Traktaty rzymskie (1957) - dwa traktaty podpisane 25.03.1957 r., które weszły w życie 1.01.1958 r. Na ich mocy założono Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom).

Traktat fuzyjny (1965) - podpisany 8.04.1965 r., obowiązuje od 1.07.1967 r. Połączył organy władzy wykonawczej trzech wspólnot (EWWiS, EWG, Euratom) w jeden wspólny system instytucji: Komisję i Radę. Był to ważny krok w procesie integracji - od tamtej pory EWWiS, EWG i Euratom znane były jako Wspólnoty Europejskie.

Traktat z Luksemburga (1970) - podpisany 22.04.1970 r., wszedł w życie 1.01.1971 r. był tzw. pierwszym traktatem budżetowym, który zwiększył uprawnienia budżetowe Parlamentu Europejskiego i wprowadził system zasobów własnych Wspólnot Europejskich (opłaty rolne, opłaty celne).

Traktat z Brukseli (1975) - będący drugim traktatem budżetowym, został podpisany 22.07.1975 roku, a jego wejście w życie nastąpiło 1.06.1977 roku. Głównym celem tego dokumentu było poszerzenie kompetencji Parlamentu Europejskiego w zakresie spraw budżetowych. Dzięki zapisom traktatu Parlament Europejski uzyskał prawo odrzucenia budżetu oraz udzielenia absolutorium Komisji Europejskiej z wykonania budżetu. Ważnym elementem traktatu było także ustanowienie Europejskiego Trybunału Obrachunkowego.

Jednolity akt europejski (1986) - podpisany 17.02 i 28.02.1986 r., wszedł w życie 1.07.1987 r. Traktat, zmieniający traktat EWG i Euratom, odegrał kluczową rolę w pogłębianiu integracji europejskiej. Jego głównym celem było nadanie nowego tempa procesom integracyjnym oraz utworzenie rynku wewnętrznego, czyli przestrzeni pozbawionej granic wewnętrznych, w której zapewniono swobodny przepływ towarów, osób, usług oraz kapitału. Ustalono datę graniczną wprowadzenia rynku wewnętrznego: 1.01.1993 r.

Traktat o Unii Europejskiej (TUE), zwany inaczej Traktatem z Maastricht (1992) - został podpisany 7.02.1992 roku i zaczął obowiązywać 1.11.1993 roku. Dzięki niemu powstała Unia Europejska, która opiera się na trzech obszarach współpracy: Wspólnotach Europejskich (I filar), wspólnej polityce zagranicznej i bezpieczeństwa (II filar) oraz współpracy w obszarze sprawiedliwości i spraw wewnętrznych (III filar). Traktat stworzył podstawy do wprowadzenia wspólnej waluty oraz określił zasady jej używania, wprowadził prawne podstawy dla sześciu nowych wspólnych polityk UE, zwiększył uprawnienia Parlamentu Europejskiego oraz wprowadził też obywatelstwo europejskie, dzięki czemu każdy obywatel kraju należącego do UE jest także obywatelem całej Unii Europejskiej.

Traktat z Amsterdamu (1997) - podpisany 2.10.1997 r., obowiązywał od 1.05.1999 r., jego głównym celem było zaktualizowanie i doprecyzowanie postanowień Traktatu o Unii Europejskiej, w szczególności poprzez reformę instytucji UE w kontekście przygotowań do przyszłego rozszerzenia Unii o nowe państwa członkowskie.

Traktat z Nicei (2001) – zmieniający TUE i TWE, podpisany 26.02.2001 roku w Nicei, wszedł w życie 1.02.2003 r. Stanowił kolejny krok w procesie przygotowania do rozszerzenia UE o kraje Europy Środkowej i Wschodniej oraz Maltę i Cypr. Zreformował instytucje europejskie, m.in. zmienił metodę określania składu KE, zmienił system głosowania w Radzie UE, a także zmienił skład PE i zwiększył jego uprawnienia.

Traktat z Lizbony (2007) - podpisany 13.12.2007 r., obowiązuje od 1.12.2009 r. Był odpowiedzią na nieudany projekt „Konstytucji dla Europy” i miał uprościć działanie Unii po jej rozszerzeniu. Traktat wzmocnił rolę Parlamentu Europejskiego w stanowieniu prawa i decydowaniu o budżecie, zrównał jego pozycję z Radą Ministrów przy podejmowaniu decyzji dotyczących działań UE i sposobu wydatkowania pieniędzy, a ponadto PE otrzymał uprawnienie wyboru przewodniczącego KE.

Deklaracja Schumana – plan wygłoszony 9.05.1950 roku przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana. Zawierał pomysł utworzenia wspólnego rynku węgla i stali między Francją a Niemcami, co miało uniemożliwić kolejną wojnę. Uznawany za jeden z symboli integracji europejskiej, który dał podwaliny pod Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Na pamiątkę tego wydarzenia 9 maja obchodzony jest Dzień Europy.

Rozporządzenie UE - jest to akt prawny, który obowiązuje w całości i bezpośrednio we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej jakby był częścią ich prawa krajowego, co oznacza, że państwa nie muszą go osobno wprowadzać ustawą.

Dyrektywa UE - akt prawny, mający charakter ogólny, który jest częścią prawa wtórnego UE (opartego na unijnych traktatach). Po wejściu w życie nie jest stosowany bezpośrednio w państwach członkowskich Dokument ten wyznacza cel, jaki mają osiągnąć państwa członkowskie, ale pozostawia im wybór sposobu jego realizacji. Każde państwo członkowskie musi więc przyjąć własne przepisy (tzw. transpozycję dyrektywy) w określonym terminie, żeby dostosować prawo krajowe do dyrektywy.

Decyzja UE - akt prawny, który jest częścią prawa wtórnego UE (opartego na unijnych traktatach). Jest obowiązująca i bezpośrednio stosowana wobec tych podmiotów, do których jest skierowana (np. państwo UE bądź konkretna organizacja).

Zalecenie - jeden z dwóch niewiążących form aktów prawnych w UE. Zalecenia wydawane są np. przez Komisję Europejską, Parlament Europejski, Radę oraz Europejski Bank Centralny i mogą służyć w interpretacji unijnego prawa.

Opinia - jedna z dwóch niewiążących form aktów prawnych w UE. Może wydawać ją np. Komisja Europejska, Rada czy Parlament Europejski. Jako przykład można podać sytuację, w której Rada UE zwraca się do KE o wydanie opinii na temat wniosku o członkostwo.

Europejska inicjatywa obywatelska - narzędzie demokracji bezpośredniej w Unii Europejskiej, umożliwiające obywatelom realny wpływ na tworzenie unijnego prawa. Jeśli grupa obywateli uważa, że w UE powinny zostać wprowadzone nowe przepisy lub zmienione istniejące, może zwrócić się do Komisji Europejskiej z propozycją. Jednak, aby inicjatywa była rozpatrzona, trzeba zebrać co najmniej milion podpisów obywateli UE z co najmniej siedmiu różnych państw członkowskich (uprawnionych do głosowania w wyborach do PE lub w niektórych krajach obywateli od 16. roku życia). Po zebraniu podpisów Komisja Europejska analizuje wniosek i decyduje, czy rozpocząć prace nad nowymi przepisami. Osoby, które chcą zorganizować taką inicjatywę, mogą skorzystać z Forum europejskiej inicjatywy obywatelskiej, gdzie znajdą pomoc prawną i praktyczne wskazówki dotyczące całego procesu.

Swobody rynku wewnętrznego - na mocy Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) stanowią one podstawy funkcjonowania jednolitego rynku UE. Obejmują one: swobodny przepływ towarów (m.in. eliminację ceł), swobodny przepływ kapitału, swobodę przedsiębiorczości i świadczenia usług, a także swobodny przepływ pracowników.

Strefa Schengen - to obszar leżący na terenie 29 państw, na którym zniesione zostały kontrole graniczne między krajami uczestniczącymi. Dzięki temu można podróżować bez paszportu między większością państw UE (25 krajami spośród 27), a także między państwami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), tj. Islandią, Liechtensteinem, Norwegią i Szwajcarią. Polska należy do strefy Schengen od 21.12.2007 roku. W wyjątkowych okolicznościach, np. z powodów bezpieczeństwa, kontrole graniczne na granicach wewnętrznych mogą zostać czasowo przywrócone.

Strefa euro - grupa państw Unii Europejskiej, które przyjęły wspólną walutę (Euro), powstałą 1.01.1999 roku. Początkowo waluta ta funkcjonowała w postaci niematerialnej (np. w płatnościach elektronicznych), a w postaci gotówkowej pojawiła się 1.01.2002 roku. Współcześnie Euro jest środkiem płatniczym w 20 z 27 państw UE, a także w departamentach i terytoriach zamorskich oraz na wyspach należących do krajów strefy euro lub z nimi stowarzyszonych. Warto wiedzieć, że na mocy umowy Euro stosują też Andora, Monako, San Marino i Watykan, a bez umowy - Czarnogóra i Kosowo.

Zasada subsydiarności - inaczej zwana zasadą pomocniczości, zasada wywodząca się z nauki społecznej kościoła, zakładająca, że decyzje powinny być podejmowane jak najbliżej obywateli, czyli na poziomie lokalnym, regionalnym, krajowym, a dopiero wtedy, gdy zachodzi taka konieczność na poziomie całej Unii Europejskiej.

Brexit - słowo powstałe z połączenia angielskich słów „British” i „exit”, oznacza wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. W referendum w 2016 roku frekwencja wyniosła 72,2%, a 51,9% Brytyjczyków zagłosowała za opuszczeniem UE. 17.10.2019 r. uzgodniono Umowę o wystąpieniu między UE a Wielką Brytanią, która weszła w życie 1.02.2020 r. Tego dnia Wielka Brytania oficjalnie przestała być członkiem Unii jako pierwszy kraj w historii, jednak jeszcze do 31.12.2020 r. obowiązywał okres przejściowy, kiedy Wielka Brytania nie uczestniczyła w unijnych instytucjach i strukturach zarządzania, jednak traktowana była jak państwo członkowskie. Był to czas negocjacji umowy o handlu i współpracy.

Parlament Europejski - jedyna instytucja UE wybierana bezpośrednio przez obywateli wszystkich państw członkowskich. W jego skład wchodzi 720 posłów, a obecnie funkcję przewodniczącej pełni Roberta Metsola. Wybory do PE odbywają się co 5 lat. Parlament reprezentuje mieszkańców UE, uchwala prawo (wraz z Radą UE), zatwierdza budżet i kontroluje działania Komisji Europejskiej oraz innych organów UE. Siedziby Parlamentu znajdują się w Strasburgu, Brukseli i Luksemburgu.

Rada Europejska - instytucja UE, która wyznacza ogólny kierunek działań politycznych i priorytety UE. Jej członkami są przywódcy 27 państw członkowskich UE, przewodniczący Rady Europejskiej i przewodniczący Komisji Europejskiej. Obecnie funkcję przewodniczącego Rady Europejskiej pełni António Costa. Siedziba Rady Europejskiej mieści się w Brukseli.

Rada Unii Europejskiej - reprezentuje rządy państw członkowskich UE. W jej skład wchodzi po jednym ministrze z każdego kraju, zależnie od tematu posiedzenia. Rada UE odgrywa kluczową rolę w przyjmowaniu aktów prawnych oraz koordynowaniu polityk unijnych. Na jej forum negocjowane i uchwalane jest unijne prawo. Do kompetencji Rady UE należy także zawieranie w imieniu UE umów międzynarodowych, uchwalanie budżetu UE, tworzenie unijnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa czy koordynacja polityki państw członkowskich w konkretnych dziedzinach. Prace Rady UE mają miejsce na trzech osobnych szczeblach: ministrów, stałych przedstawicieli oraz grup roboczych/komitetów. Prezydencję w Radzie sprawuje każde państwo członkowskie rotacyjnie przez sześć miesięcy. Państwa członkowskie, które sprawują prezydencję po sobie, ściśle ze sobą współpracują. Obecne trio składa się z Polski, Danii i Cypru. Od 1.07 do 31.12.2025 r. prezydencję w Radzie UE sprawuje Dania. Siedziba Rady UE mieści się w Brukseli.

Komisja Europejska - organ wykonawczy Unii Europejskiej, nazywana również „strażniczką traktatów”, ponieważ pilnuje poszanowanie traktatów i stosowanie unijnego prawa przez państwa członkowskie. Wspiera również ogólne interesy UE, przedkłada wnioski ustawodawcze i wykonuje budżet UE. W jej skład wchodzi 27 komisarzy (po jednym z każdego państwa UE), w tym przewodniczący Komisji. Tę funkcję pełni obecnie Ursula von der Leyen. Siedziba KE mieści się w Brukseli.  Komisarzem reprezentującym Polskę jest Piotr Serafin, który odpowiada za budżet, zwalczanie nadużyć finansowych oraz administrację publiczną.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) - dba o jednolite stosowanie i interpretację prawa unijnego we wszystkich krajach UE oraz nadzoruje, by państwa i instytucje Unii przestrzegały tego prawa. TSUE rozstrzyga również spory prawne między krajami UE a instytucjami Unii, a w określonych przypadkach także sprawy wniesione przez osoby lub firmy, jeśli uznają, że ich prawa zostały naruszone przez instytucje UE. W skład TSUE wchodzą dwa organy: Trybunał Sprawiedliwości (po jednym sędzi z każdego kraju UE i 11 rzeczników generalnych) oraz Sąd (po dwóch sędziów z każdego państwa członkowskiego). Siedziba TSUE mieści się w Luksemburgu.

Flaga europejska - składa się z dwunastu złotych gwiazd ułożonych w krąg na niebieskim tle, przywodzącym na myśl błękitne niebo. Krąg gwiazd symbolizuje jedność, solidarność i harmonię łączące narody Europy, a ich liczba - integralność i doskonałość. Flaga została przyjęta w 1955 roku przez Radę Europy, a w 1983 roku przez Wspólnoty Europejskie.

Hymn europejski - od 1985 roku hymnem Wspólnot Europejskich, a potem UE, jest melodia z IX Symfonii Ludwiga van Beethovena, skomponowana do słów poematu „Oda do radości” Friedricha Schillera. Warto zaznaczyć, że hymn UE ma formę instrumentalną, bez słów, aby każdy Europejczyk mógł się z nim utożsamiać, niezależnie od tego, skąd pochodzi, ani jakim włada językiem.

Dzień Europy - święto obchodzone co roku 9 maja, upamiętniające Deklarację Schumana z 1950 roku, która zapoczątkowała proces integracji europejskiej.

Motto Unii Europejskiej - „Zjednoczeni w różnorodności” („United in diversity”) zostało po raz pierwszy użyte w 2000 roku. Jest wyrazem idei, że Europejczycy powinni działać wspólnie, aby zapewnić pokój i dobrobyt oraz chronić bogactwo kultur, tradycji i języków w Europie.

Pionierzy integracji europejskiej - tak określani są politycy, którzy odpowiadali za początki integracji europejskiej:

Ze względu na to, że w kontekście integracji europejskiej mowa głównie o mężczyznach, powstał projekt „Matki Europy”, przybliżający biografie kobiet, które odegrały istotną rolę w budowaniu zjednoczonej Europy oraz propagowaniu wartości demokratycznych. Efekty projektu zostały opublikowane w formie opracowań biograficznych. Wśród matek Europy znalazły się m.in. Melina Mercouri z Grecji, Hannah Arendt z Niemiec czy Anna Walentynowicz oraz Danuta Hübner z Polski.  


Dodatkowe źródła: 

logo Minister Edukacji logo Towarzystwo Edukacji Obywatelskiej logo Koło Młodych Politologów logo Parlament Europejski

Zadanie realizaowane ze środków Ministra Edukacji Narodowej w ramach programu "Młodzi Obywatele".