Młody obywatel

Partie polityczne

Czy wiesz, że niemal każda decyzja kształtująca Twoją codzienność – od wysokości podatków po treść ustaw – rodzi się wewnątrz partii politycznych? Ten film odsłania kulisy działania organizacji, których nadrzędnym celem jest zdobycie władzy, pokazując ich ewolucję od elitarnych klubów po potężne machiny wyborcze. Opowiemy o różnych typach systemów partyjnych. Poznasz również konkretne zasady obowiązujące w Polsce, dotyczące zakładania partii, ich finansowania i działalności, a także ograniczenia dotyczące tego, kto ze względu na pełnioną funkcję nigdy nie może zostać członkiem partii. Jeśli chcesz lepiej rozumieć politykę, zacznij od poznania fundamentów.

Film z audiodeskrypcją

Dowiedz się więcej:

Partia polityczna – w systemach demokratycznych to dobrowolna organizacja, stawiająca sobie za cel zdobycie lub utrzymanie władzy i uczestnicząca w wyborach powszechnych. Charakteryzując partie polityczne zwraca się uwagę na ideologię i program jakie głoszą, miejsce na scenie politycznej, specyfikę ich bazy wyborczej (elektoratu) oraz na ich charakter. Zgodnie z polską ustawą o partiach politycznych z 1997 r., partia polityczna jest organizacją występującą pod określoną nazwą, która może korzystać z praw przysługujących tego typu podmiotom po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych. Wpis do ewidencji wymaga określenia m.in. siedziby, osób reprezentujących partię, statutu i uzyskania poparcia pod wnioskiem min. 1 tysiąca obywateli polskich, którzy ukończyli 18 lat.

Rodziny partii politycznych – to kategoria politologiczna służąca do klasyfikowania ugrupowań z różnych krajów, które wykazują istotne podobieństwa pod względem ideologicznym, historycznym, programowym oraz strukturalnym. Pozwala na prowadzenie analiz porównawczych ponad granicami państw, zakładając, że partie należące do tej samej rodziny – mimo różnic narodowych – posiadają pewne wspólne cechy. Większość z „dużych” rodzin partii powstała w drugiej połowie XIX w i na przełomie XIX i XX wieku. Najczęściej wyróżniamy:

partie ultraprawicowe, które odwołują się do tradycji ruchów faszystowskich i nazizmu, ich postulaty wiążą się z rasizmem, polityką antyimigracyjną, nacjonalizmem czy szowinizmem. Podważają one ład demokratyczny, występują przeciwko demokracji liberalnej, w zamian proponując ład autorytarny;
partie konserwatywne to organizacje, które głoszą postulat obrony tradycyjnych wartości i instytucji, np. religii, rodziny, własności, państwa, narodu oraz tradycyjnego porządku i hierarchii społecznej.
partie chadeckie (chrześcijańsko – demokratyczne) swoje programy opierają na społecznej nauce kościoła (katolickiego lub protestanckiego) i wartościach chrześcijańskich. Podkreślają godność osoby ludzkiej, zasadę solidarności i pomocniczości w relacjach społecznych. Pierwsze tego typu partie powstały w drugiej połowie XIX w.
partie liberalne głoszą indywidualizm i bronią praw jednostki w relacjach z państwem. Są za ograniczeniem roli państwa do kwestii związanych z bezpieczeństwem (państwo jako „stróż nocny”). Powstały jako siła promująca idee upowszechnienia praw wyborczych i w opozycji do klerykalizacji życia społecznego na przełomie XIX i XX w.
partie socjaldemokratyczne postulują sprawiedliwość społeczną, interwencję państwa w gospodarkę i ochronę interesów najsłabszych grup społecznych. Powstały jako reakcja na rozwój kapitalizmu i w obronie praw robotników.
partie lewicowo-libertariarne to jedna z najmłodszych rodzin partii politycznych, powstają od początku lat 60. XX w. W ich programach akcentowane są kwestie związane ze zwiększoną kontrolą procesów podejmowania decyzji politycznych i ekonomicznych, równości praw, a zwłaszcza ochrony praw mniejszości, ratowania środowiska naturalnego, pacyfizmu i egalitaryzmu. Proponują alternatywny styl życia, oparty na pozaekonomicznych wartościach, indywidualizmie, samorealizacji, partycypacji społecznej. Do rodziny tych partii należą np. ugrupowania ekologiczne (tzw. partie zielonych).

Miejsce partii na scenie politycznej oznacza pozycję partii na osi lewica – prawica w konkretnym systemie politycznym. Tradycyjnie mianem prawicy określa się partie polityczne należące do rodzin konserwatywnych i chadeckich. Natomiast jako partie lewicowe postrzegane są ugrupowania liberalne, socjaldemokratyczne, lewicowo-libertariarne. Taki sposób określania pozycji partii wynika z tradycji historycznej. Za pierwowzory współczesnych partii politycznych uważa się brytyjskie stronnictwa parlamentarne torysów i wigów działające od XVII w. do (w przypadku wigów) XIX w. Torysi, którzy bronili tradycyjnego porządku, silnej władzy królewskiej, pozycji arystokracji i kościoła, zasiadali w ławach parlamentarnych po prawej stronie monarchy i są dziś postrzegani jako poprzednicy dzisiejszych partii prawicowych. Wigowie natomiast jako postulujący tolerancję, potrzebę reform, reprezentujący interesy nowych klas społecznych (kupców a później przemysłowców) zasiadali po lewej stronie monarchy i są uznawani za protoplastów współczesnych partii lewicowych. Miejsce partii na osi lewica – prawica określane jest jednak nie tylko przez przynależność do (programowej) rodziny partii politycznych, ale także wynika z uwarunkowań sytuacyjnych, relacji partii wobec innych ugrupowań w konkretnym systemie politycznym. Oznacza to, że miejsce partii na osi lewica – prawica może się zmieniać w czasie, w zależności od tego z jakimi ugrupowaniami rywalizuje. Np. partia reprezentująca prawicę, konserwatywna, może zacząć być postrzegana jako bardziej centrowa, jeśli w systemie politycznym pojawi inne ugrupowanie o bardziej radykalnym prawicowym charakterze (np. ultraprawicowym).

Modele partii politycznych określają głównie sposób organizacji ugrupowania i liczebność jego bazy członkowskiej. Pierwsze partie polityczne powstawały jako stronnictwa parlamentarne i liczyły niewielu członków (tzw. partie kadrowe). Wraz z upowszechnieniem prawa wyborczego zaczęły powstawać ugrupowania o masowym charakterze, tzw. partie masowe. Posiadały one rozbudowane struktury terytorialne, formalne członkostwo i hierarchiczną strukturę wewnętrzną wraz z dokładnie określonymi wzorcami awansu w partii. Finansowane były ze składek członkowskich. Partie tego typu reprezentowały interesy określonej klasy społecznej (np. robotników), co oznaczało też, że poparciu oraz lojalności przedstawicieli tej klasy zawdzięczały swoją znaczącą pozycję polityczną i wyborczą. Swój program polityczny opierały na hasłach ideologicznych. Począwszy od lat 60. XX w. zaczął zmieniać się model organizacyjny partii politycznej i obok partii masowych pojawiły się partie typu wyborczego (partie wyborcze, tzw. catch-all party). Ich cechą szczególną jest odejście od masowego członkostwa, rezygnacja z ideologicznego charakteru apelu wyborczego i reprezentowania jedynie interesów konkretnej klasy czy grupy społecznej. Partie wyborcze skupiają się na akcentowaniu kwestii problemowych, sytuacyjnych a poparcia wyborczego szukają w zróżnicowanych grupach elektoratu. W tym modelu partii politycznej struktura organizacyjna nie jest rozbudowana, przeważnie zarządza nią wyspecjalizowana grupa profesjonalnych polityków współpracujących z ekspertami zewnętrznymi. Istotną rolę odgrywa lider partii, to jego osobowości i charyzmie partia wyborcza zawdzięcza swoje sukcesy wyborcze.

System partyjny – konfiguracja partii politycznych w ramach konkretnego systemu politycznego oraz układ wzajemnych powiązań między partiami i między partiami a ich otoczeniem. Oznacza to, że o charakterze systemu partyjnego decyduje zarówno liczba partii politycznych działających na scenie politycznej, ale też ich rozmiar, określany na podstawie uzyskiwanego przez nie poparcia wyborczego oraz relacje między partiami (rywalizacja lub współpraca). Systemy polityczne można najogólniej podzielić na dwie kategorie: systemy rywalizacyjne, charakterystyczne dla państw demokratycznych, w których partie polityczne mogą realnie konkurować ze sobą o władzę oraz systemy nierywalizacyjne, charakterystyczne dla państw niedemokratycznych (totalitarnych, autorytarnych), w których określona partia (lub partie) mają zagwarantowaną dominującą pozycję na scenie politycznej i udział w sprawowaniu władzy.

System jednopartyjny – nierywalizacyjny system partyjny, który charakteryzuje aktywność tylko jednej legalnej partii politycznej będącej jednocześnie partią rządzącą. Tego typu system wprowadzono np. w III Rzeszy (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników, NSDAP) i w ZSRR (Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego, KPZR).

System partii hegemonicznej – charakterystyczny dla systemów nierywalizacyjnych, jego cechą szczególną jest działalność kilku partii politycznych, ale dominującą (hegemoniczną) pozycję i realną możliwość kształtowania polityki ma tylko jedna z nich. Taki system występował np. w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (PRL), w której rolę partii hegemonicznej miała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR), ale legalnie działały również Stronnictwo Demokratyczne (SD) i Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL), uznawane za tzw. partie sojusznicze (współcześnie określane mianem partii satelickich), co miało wywołać wrażenie, że system jest pluralistyczny i reprezentowane są poszczególne segmenty społeczne: SD reprezentowała inteligencję, ZSL – rolników a PZPR – proletariat i ogół społeczeństwa. Współcześnie system partii hegemonicznej występuje w np. w Chińskiej Republice Ludowej

System dwupartyjny – system rywalizacyjny, w którym może działać wiele partii, ale tylko dwie z nich dysponują na tyle dużym poparciem wyborczym (czasami bardzo zbliżonym), by uzyskać reprezentację w parlamencie i konkurować ze sobą o władzę w państwie. Za zaletę systemu dwupartyjnego można uznać stabilność rządów tworzonych przez jedną partię, możliwość realizowania przez nią swojej polityki, stosunkowo płynny proces legislacyjny. Wadą systemu jest pozostawienie bez reprezentacji na arenie parlamentarnej środowisk mniejszościowych, o specyficznych potrzebach. System dwupartyjny występuje m.in. w Stanach Zjednoczonych (USA).

System partii dominującej – system wielopartyjny, w którym na scenie politycznej tylko jedna partia uzyskuje na tyle duże poparcie wyborcze, by móc samodzielnie tworzyć rząd i obsadzać najważniejsze stanowiska w państwie. Pozostałe partie polityczne są reprezentowane w parlamencie, ale nawet po zawiązaniu koalicji nie są w stanie zrównoważyć potencjału wyborczego partii dominującej. Zalety i słabości tego systemu są zbliżone do systemu dwupartyjnego. System partii dominującej występował w XX w. m.in. w Meksyku, w którym Partia Rewolucyjno-Instytucjonalna (PRI) sprawowała nieprzerwanie władzę od 1929 r. do 2000 r.

System dwóch partii dominujących – system wielopartyjny, charakteryzujący się wyraźną przewagą pod względem uzyskiwanego poparcia dwóch partii politycznych, najczęściej zajmujących przeciwne bieguny na osi lewica – prawica. W sytuacji, w której jedna z dominujących partii politycznych zdobywa większość mandatów w parlamencie i może samodzielnie sformować rząd, zalety systemu są zbliżone do tych charakteryzujących system dwupartyjny. Jeśli żadna z dominujących formacji nie dysponuje samodzielnie większością bezwzględną mandatów w parlamencie, może zawiązać koalicję z jedną z mniejszych partii politycznych. System dwóch partii dominujących występuje w Wielkiej Brytanii, a o dynamice sceny politycznej decyduje przede wszystkim rywalizacja między Partią Pracy (Laburzystami) a Partią Konserwatywną (Torysami).

System dwublokowy – określany też jako dwubiegunowy; ten typ systemu jest zbliżony do systemu dwóch partii dominujących, z tą różnicą, że samodzielnie żadna z partii nie uzyskuje przewagi pod względem otrzymywanego poparcia wyborczego i zdobytych mandatów parlamentarnych. Większość parlamentarna i tym samym możliwość utworzenia rządu uzyskiwane są dzięki współpracy koalicyjnej z partiami zajmującymi podobne pozycje na osi lewica – prawica. W systemie dwublokowym przynależność partii do konkretnego bloku politycznego jest względnie trwała, co zwiększa także szanse na stabilność rządów powoływanych przez koalicje. System dwublokowy był charakterystyczny np. dla Francji w okresie od lat 60. XX w. do pierwszych lat XXI w., kiedy rywalizowały ze sobą dwa duże bloki polityczne: centroprawicowy i lewicowy (socjalistyczny).

System kooperacji partii – system wielopartyjny, w którym partie wprawdzie rywalizują między sobą na arenie wyborczej, ale już na arenie parlamentarnej przeważnie współpracują zawiązując koalicje. W tym systemie bardzo istotną i dominującą instytucją jest parlament, gdyż to w nim dochodzi do uzgadniania kluczowych decyzji. Jako system kooperacji partii opisywany jest np. system w Szwajcarii.

System rozbicia partyjnego (system wielopartyjny sfragmentaryzowany). To systemie partyjnym tego typu żadna z partii nie ma na tyle silnej pozycji (mandatów w parlamencie), by samodzielnie utworzyć rząd. Nie ma też na tyle stabilnych relacji między partiami, by mogły utworzyć się bloki ułatwiające powoływanie rządów koalicyjnych. Każdy proces gromadzenia większości parlamentarnej związany jest z długotrwałymi i trudnymi negocjacjami między partiami. Powoływane w wyniku takich negocjacji wielopartyjne koalicje gabinetowe są jednak często wrażliwe i nietrwałe. System rozbicia partyjnego był typowy np. dla Polski na początku lat 90. XX w.

Podziały socjopolityczne to pojęcie oznacza trwałe konflikty w społeczeństwie, które powodują, że poszczególne grupy społeczne stale udzielają poparcia określonym opcjom politycznym i partiom postrzeganym przez nich za reprezentantów tych opcji, rywalizując jednocześnie z grupą społeczną i partiami reprezentującymi odmienne stanowisko. Podział socjopolityczny występuje wówczas, kiedy pojawia się grupa społeczna mająca trwałe poglądy polityczne i wyznająca określone wartości oraz partia polityczna, która ma interesy tej grupy i jej wartości reprezentować na scenie politycznej. Wśród podziałów socjopolitycznych wyróżnia się:

podział socjoekonomiczny, oparty na interesach klasowych, czyli przeciwstawieniu interesów pracodawców interesom pracowników. Na scenie politycznej oznacza rywalizację partii np. liberalnych (reprezentujących interesy pracodawców) i socjaldemokratycznych (reprezentujących pracowników).
podział religijny, który podkreśla znaczenie interesów grup społecznych związanych z kościołem i religią, przeciwstawiając je interesom grup dążących do zmniejszenia wpływów kościoła w życiu społecznym. O występowaniu silnego podziału religijnego świadczy uczestnictwo w systemie silnych partii chadeckich rywalizujących np. z partiami liberalnymi.
podział etniczny, który występuje w państwach o zróżnicowanej strukturze etnicznej i narodowościowej. Aktywne w takich systemach partie polityczne koncentrują się wówczas na podkreślaniu, także w swojej nazwie, tożsamości kulturowej i odmienności interesów poszczególnych grup etnicznych/ narodowych.
podział centrum-peryferie, wykształca się wówczas, kiedy region lub regiony danego państwa są – zdaniem ich mieszkańców – traktowane gorzej (peryferie) niż uprzywilejowane inne regiony (tzw. centrum). O występowaniu takich podziałów może świadczyć aktywność w systemie politycznym silnych partii regionalnych broniących interesów ich mieszkańców np. przed pauperyzacją, czy nadmierną eksploatacją zasobów regionów.
podział postkomunistyczny, charakterystyczny dla państw Europy Środkowej i Wschodniej, które mają za sobą doświadczenie komunizmu. W Polsce oś sporu wyznaczał podział na obóz postkomunistyczny (reprezentowany m.in. przez SLD) oraz postsolidarnościowy, co w sposób zasadniczy determinowało rywalizację polityczną w latach 90. XX wieku. W przypadku podziału postkomunistycznego zasadniczymi kwestiami dzielącymi partie i grupy społeczne są: stosunek do zmian systemowych, zakresu tych zmian i tempa ich wprowadzania (tęsknota za „starym systemem” w opozycji do poparcia demokratyzacji, szybko wprowadzanych i radykalnych zmian politycznych, społecznych i ekonomicznych).

Nowe podziały socjopolityczne, czyli nowe konflikty, wokół których koncentrują się postawy polityczne obywateli i które prowadzą do powstania partii politycznych reprezentujących interesy poszczególnych stron konfliktu. Te podziały, które ujawniły się w Europie już w drugiej połowie XX w. określa się jako podziały postmaterialistyczne przeciwstawiające wartości tradycyjne (status społeczny, prawo własności) nowym wartościom, takim jak samorozwój, ochrona środowiska naturalnego, czy prawa mniejszości. Innym przykładem nowego podziału jest konflikt globalizacja – nacjonalizm, w którym jedną ze stron konfliktu reprezentują partie opowiadające się za procesami globalizacyjnymi i zmniejszaniem roli państw narodowych a partiami, które są zwolennikami obrony suwerenności państw narodowych.

Finansowanie partii politycznych – partie mogą być finansowane z różnych źródeł: ze składek członkowskich, spadków, darowizn, dochodów z majątku, pożyczek i kredytów bankowych oraz z budżetu państwa. Rozwiązania przyjęte w poszczególnych państwach są zróżnicowane, jednak trzeba podkreślić, że w XX w. upowszechniło się finansowanie działalności partii politycznych z budżetów państw, co zwiększa stopień kontroli i jawności w życiu publicznym.

Finasowanie partii politycznych w Polsce - zgodnie z ustawą o partiach politycznych z 1997 r., mogą być one finansowane z majątku własnego partii, składek członkowskich, darowizn (od obywateli, wskazane są maksymalne kwoty wpłat), spadków i zapisów oraz dotacji i subwencji.

Dotacja podmiotowa jest przyznawana na podstawie liczby mandatów w parlamencie, które partia polityczna zdobyła i wydatków poniesionych przez partie na kampanię wyborczą. Zasady przyznawania dotacji są regulowane w Kodeksie wyborczym z 2011 r.
Subwencja to środki z budżetu państwa przeznaczone na działalność statutową partii politycznych. W Polsce prawo do subwencji mają partie polityczne, które w wyborach do Sejmu startując samodzielnie uzyskały w skali kraju co najmniej 3% ważnych głosów oraz partie, które w wyborach tworzyły koalicje i uzyskały co najmniej 6% ważnych głosów. Dodatkowym warunkiem przyznania subwencji koalicjom wyborczym jest określenie w umowie koalicyjnej sposobu w jaki będzie dokonywany podział subwencji między koalicjantów