Młody obywatel

wróc do strony głównej projektu

Systemy Polityczne

Odkryj mechanizmy władzy, które decydują o kształcie naszego życia – od mrocznej kontroli w totalitaryzmie po wolności płynące z demokracji. Film w obrazowy sposób pokazuje, jak reżimy niedemokratyczne manipulują społeczeństwem, i zestawia je z systemami, w których to obywatel ma realny wpływ na państwo. Poznasz tajniki potęgi prezydenta USA oraz specyfikę brytyjskiego parlamentaryzmu, gdzie wielowiekowa tradycja monarchii spotyka się z nowoczesną polityką. Dowiesz się także, na czym polega francuska „koabitacja” i dlaczego może ona doprowadzić do paraliżu państwa. Zapraszamy na filmowy przewodnik po labiryntach władzy. 

Film z audiodeskrypcją

Dowiedz się więcej: 

Pojęcia:  

Autorytaryzm to system rządów, w którym źródło władzy stanowią jednostka bądź wąskie elity (np. wojskowe lub partyjne). Władza wykonawcza dominuje nad pozostałym gałęziami władzy, a parlament zazwyczaj pełni funkcje fasadowe. Władza nie odwołuje się do konkretnej ideologii, jej prawo do rządzenie wynika z faktu samego posiadania władzy i umiejętności jej utrzymania. W autorytaryzmie może funkcjonować ograniczony pluralizm polityczny (a także gospodarczy, kulturalny czy społeczny), jednakże potencjał partycypacji politycznej jednostki pozostaje zawężony, mi.in. przez zakaz bądź znaczne utrudnienie działalności ugrupowań opozycyjnych, ograniczenie wolności słowa czy swobody zgromadzeń. W wielu państwach o charakterze autorytarnym odbywają się wybory, jednakże mają one charakter ograniczony, kontrolowany i nie można ich nazwać rywalizacyjnymi. Istotnym elementem funkcjonowania reżimu autorytarnego jest pasywna rola społeczeństwa, któremu władza pozostawia pewne swobody obywatelskie, jedynie w przypadku niewystępowania przeciwko niej. W celu zapewnienia posłuszeństwa obywateli władza sprawuje kontrolę nad mediami oraz życiem publicznym, stosując rozległe środki przymusu wobec przeciwników politycznych (zapewnia to rozbudowany system represji), jednakże pozostawia obywatelom znaczną swobodę w życiu prywatnym. Historycznie system autorytarny funkcjonował m.in. w Chile (za rządów Augusto Pinocheta), Portugalii (Nowe Państwo), Polsce (po 1926 roku) a obecnie w Singapurze czy w Białorusi.  

Demokracja (gr. demos - lud, kratos – władza, władza ludu) jest to system rządów, w którym źródłem władzy jest wola obywateli wyrażona w wolnych wyborach, które stanowią rdzeń reżimu politycznego (a zarazem legitymizację władzy). Wybory te powinny mieć charakter rywalizacyjny, powszechny, regularny i co najważniejsze powinny pozostawać uczciwe. Zagwarantowany jest pluralizm polityczny, opozycja działa legalnie a jej celem jest m.in. kontrola władzy i reprezentowanie interesów mniejszości.  Zgodnie z zasadą trójpodziału władzy, w systemie demokratycznym, władza powinna być podzielona i zrównoważona, a żadna instytucja ani osoba nie może mieć pełnej kontroli nad państwem. Funkcjonujący w demokracji pluralizm mediów, oznaczający wolne i niezależne media gwarantuje niezbędne zasoby do funkcjonowania systemu kontroli i równowagi. Atrybutem systemu demokratycznego jest zapewnienie szerokiego udziału obywateli w życiu politycznym, poprzez wachlarz praw i wolności obywatelskich (prawa i wolności osobiste, prawa polityczne oraz prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne) oraz ochronę przed nadużyciami władzy, których gwarantem pozostają konstytucja oraz sądy. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku w Art. 4. Ust. 1 jasno wskazuje: „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu”, natomiast w ust. 2 precyzuje, iż władza ta przybiera ta formy demokracji pośredniej i bezpośredniej: „Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio”. Należy pamiętać, że nie istnieje jedna uniwersalna definicja demokracji. 

Demokracja bezpośrednia jest to forma rządów demokratycznych, w których obywatele nie delegują uprawnień swoim przedstawicielom (jak w demokracji przedstawicielskiej), a sami podejmują decyzje polityczne, np. w referendum. Mechanizmami demokracji bezpośredniej są także m.in. inicjatywa ludowa czy weto ludowe. Zasady demokracji bezpośredniej są szeroko realizowane m.in. w Szwajcarii.  

Demokracja przedstawicielska (pośrednia) to forma rządów demokratycznych, w których obywatele nie rządzą bezpośrednio, a poprzez swoich przedstawicieli, których wybierają w uczciwych, tajnych, regularnych oraz powszechnych wyborach. Zadaniem wybranych przedstawicieli jest realizacja woli ich wyborców. Ten model demokracji jest właściwy dla większości państw demokratycznych.  

Demokracja liberalna to forma rządów demokratycznych, w której połączone zostały zasady demokracji przedstawicielskiej z zasadami liberalizmu, rozumianymi przed wszystkim jako ochrona wolności i praw człowieka.  

Demokracja nieliberalna jest to forma rządów, w których realizowana jest zasada cyklicznych wyborów (często nie mają one charakteru rywalizacyjnego), jednocześnie nie jest zapewniona pełnia praw i swobód obywatelskich. Funkcjonowanie instytucji państw demokratycznego jest istotnie ograniczone, a władza skupia się najczęściej w rękach jednej partii lub polityka. Za przykłady państw demokracji nieliberalnych można uznać współczesne Węgry lub Turcję.  

Dyktatura jest to forma sprawowania władzy właściwa dla systemów autorytarnych lub totalitarnych, tworzona bez zgody ludu, często bezprawnie poprzez zamach stanu. Charakteryzuje się brakiem trójpodziału władzy oraz niekonstytucyjnością rządów. Całość rządów spoczywa w rękach niepodlegającej kontroli społecznej jednostki bądź małej, wyodrębnionej grupy. Władza dyktatora/dyktatorów jest pełna, wyłączna oraz nieograniczona. W dyktaturze brakuje rywalizacji politycznej (wybory mogą się odbywać, jednakże nie mają charakteru rywalizacyjnego), funkcjonuje jedna partia polityczna a opozycja polityczna jest zwalczana. Rozbudowany jest aparat przymusu, którego celem jest zapewnienie utrzymania władzy przez rządzących. W dyktaturze prawa i wolności obywatelskie nie są gwarantowane. 

Ideologia jest zbiorem wartości, przekonań oraz poglądów, którego celem jest charakterystyka i wyjaśnienie rzeczywistości, a jednocześnie staje się sposobem na projektowanie przyszłości. Ideologia, dla wielu pomiotów społecznych bądź politycznych, może stać się podstawą do formułowania programów, których owocem ma być utrzymanie obecnego stanu rzeczy bądź jego całkowita zmiana. Jej głównym zadaniem staje się budowanie wspólnotowej świadomości, a także mobilizowanie ludzi do politycznego lub społecznego zaangażowania w celu realizacji owych założeń. 

Legitymizacja władzy jest to proces, w którym rządzący nabywają aprobatę ze strony rządzonych, dzięki czemu ich decyzje są postrzegane jako prawomocne i wiążące. Legitymowana władza zapewnia stabilność i efektywność systemu politycznego, jednocześnie ogranicza konieczność wykorzystywania środków przymusu. Kryterium dobrowolności jest podstawowym czynnikiem udzielenia legitymizacji, a tym samym silna legitymizacja nie oznacza władzy opartej na przymusie. Źródeł legitymizacji władzy można poszukiwać m.in. w normach prawnych, tradycji oraz charyzmie przywódców (typologia Maxa Webera). Należy pamiętać, że legitymizacja nie jest dana raz na zawsze, władza (lub system polityczny jako całość) może utracić aprobatę rządzonych. Najczęściej dzieje się tak, gdy nie są realizowane potrzeby i żądania obywateli. Wówczas mamy do czynienia z procesem delegitymizacji władzy.  

Kult jednostki jest to zjawisko właściwe dla systemów autorytarnych i totalitarnych. Przywódca państwa przedstawiany jest jako jednostka wybitna, nieomylna, predystynowana do sprawowania władzy, często przypisywane są jej cechy boskie. Jego władza bywa nieograniczona, niepodlagająca kontroli mu współczesnych.  

Pluralizm polityczny oznacza zasadę ustrojową, według której społeczeństwu gwarantuje się ekonomiczną, społeczną oraz kulturową różnorodność w obszarze polityki. Zgodnie z tą zasadą rywalizacja o władzę odbywa się pomiędzy wieloma podmiotami, które reprezentują różne programy i ideologie. Owo zróżnicowanie może zostać zabezpieczone prawnie m.in. poprzez swobodę wyrażania poglądów społecznych i politycznych (rozumianych dodatkowo jako wolność mediów), prawo do samoorganizacji (np. zakładania partii politycznych lub innych podmiotów o charakterze społecznym bądź politycznym: stowarzyszeń, związków zawodowych itp., podkreślając jednocześnie zasadę, że nikogo nie można zmuszać do przynależności do owych podmiotów) czy wolności zgromadzeń. W Polsce pluralizm polityczny jest gwarantowany przez Konstytucję, przede wszystkim w Rozdziale I Rzeczpospolita.   

Podział władzy (trójpodział władzy) jest to jedna z podstawowych zasad funkcjonowania państwa demokratycznego, według której należy dążyć do dekoncentracji władzy, by zapobiegać możliwości przejęcia całości władzy przez jeden ośrodek decyzyjny. Konsekwencją wprowadzenia podziału władzy powinno być zapewnienie politycznej równowagi w państwie. Zgodnie z ideą trójpodziału władzy, system polityczny państwa powinien opierać się na trzech rodzajach władzy: władzy ustawodawczej (legislatywa), władzy wykonawczej (egzekutywa) oraz władzy sądowniczej (judykatywa), powiązanych ze sobą poprzez wzajemną kontrolę i równoważenie (zasada check and balances). Za twórców współczesnej formy modelu trójpodziału władzy uważa się Johna Locke’a (1632-1704) oraz Monteskiusza (Charles Louis de Secondat,1689-1755).  

Reżim polityczny jest to zespół formalnych i nieformalnych zasad, mechanizmów i zachowań, według których rządzący sprawują faktyczną władzę i odnoszą się do obywateli i otoczenia politycznego. Można zatem uznać reżim polityczny za swoistą praktykę sprawowania władzy, opisującą relacje pomiędzy wzorcami polityki określonymi na poziomie normatywnym oraz realną polityką. Dla stabilności systemu politycznego ważne jest by stosowane wzorce były nie tylko znane i rozumiane, lecz także uznawane za obowiązujące w danej społeczności. Jeżeli funkcjonujące normy są akceptowane przez wspólnotę wówczas wpływa to stabilizująco na system polityczny, brak lub jedynie częściowa aprobata może prowadzić do jego destabilizacji. Ogólny podział reżimów politycznych zakłada istnienie reżimów demokratycznych i niedemokratycznych (autorytarnych i totalitarnych). Współcześnie pojawia się także typ reżimu hybrydowego, który często zawiera w sobie zarówno cechy właściwe dla reżimów demokratycznych, jak i niedemokratycznych.  Należy pamiętać, że na gruncie nauki termin „reżim” pozostaje aksjologicznie neutralny, w przeciwieństwie do języka potocznego, gdzie często przypisuje mu się pejoratywne znacznie.  

Reżim parlamentarny (parlamentarno-gabinetowy, parlamentaryzm) jest to forma rządów, w którym występuje równowaga władz, które podlegają wzajemnej kontroli. Władza ustawodawcza pozostaje w gestii jedno- lub dwuizbowego parlamentu, gdzie przynajmniej jedna z izb (izba niższa) pochodzi z powszechnych i rywalizacyjnych wyborów. Władza wykonawcza ma charakter kolegialny. Głowa państwa (najczęściej prezydent, wybierany w wyborach pośrednich, rzadziej bezpośrednich bądź monarcha) pełni głównie funkcje reprezentacyjne i ceremonialne, a jego uprawnienia są ograniczone. Może on jednak rozwiązać parlament i rozpisać przedterminowe wybory, choć zazwyczaj dzieje się to na wniosek premiera. Nie ponosi on odpowiedzialności politycznej przed parlamentem. Główne funkcje władzy wykonawczej wypełnia premier wraz z rządem. Polityczny układ sił w parlamencie ma decydujący wpływ na proces powoływania (i odwoływania) gabinetu. Zazwyczaj, by mieć możliwość funkcjonowania a w konsekwencji prowadzenia polityki państwa, premier wraz z rządem musi uzyskać od parlamentu votum zaufania. Premier wraz z rządem ponosi odpowiedzialność polityczną przed parlamentem (votum nieufności), może ona przybierać charakter odpowiedzialności indywidualnej bądź solidarnej. Pomiędzy parlamentem i rządem istnieje szeroki system powiązań organizacyjnych i funkcjonalnych, dodatkowo deputowani mogą być także ministrami, nie występuje zatem separacja władz. Przykładem państwa o reżimie parlamentarnym jest Wielka Brytania.  

Reżim prezydencki (prezydencjonalizm) jest to forma rządów, którego podstawową zasadą jest podział władzy, przy jednoczesnej separacji monolitycznej egzekutywy (prezydent jest zarówno głową państwa, jak i szefem rządu) oraz legislatywy (parlament). Dodatkową zasadą separacji jest zakaz jednoczesnego sprawowania przez polityków funkcji w obrębie obu tych władz. Władze działają niezależnie, ale obie posiadają silną społeczną legitymację, zdobytą w powszechnych, wolnych, uczciwych i rywalizacyjnych wyborach. Władza ustawodawcza jest niezależna w strefie stanowienia prawa, choć prezydent ma możliwość zastosowania veta ustawodawczego, którego odrzucenie wymaga kwalifikowanej większości głosów. Do praw i obowiązków prezydenta należy zaś wykonywanie prawa. Prezydent powołuje i odwołuje członków rządu, którzy ponoszą przed nim odpowiedzialność polityczną. Systemy prezydenckie zazwyczaj wykazują się znaczną trwałością instytucji władzy. Nie istnieje możliwość skrócenia przez prezydenta kadencji parlamentu. Jednocześnie prezydent nie jest odpowiedzialny politycznie przed parlamentem. Nie można skrócić jego kadencji, a zatem z góry określony jest czas, w którym sprawuje on swoje obowiązki. Może być jednak zastosowana wobec niego procedura impeachmentu (postawienia w stan oskarżenia) za popełnienie przestępstwa lub wykroczenia konstytucyjnego (ale nie za sposób prowadzenia polityki). Najbardziej znanym przykładem państwa, w którym stosowane są zasady systemy prezydenckiego są Stany Zjednoczone Ameryki. 

Reżim semiprezydencki (semiprezydencjonalizm) zwany jest systemem mieszanym, w którym można odnaleźć elementy reżimu prezydenckiego, jaki i parlamntarno-gabinetowego. Władza ustawodawcza należy do parlamentu. Władza wykonawcza ma charakter dualistyczny. Głową państwa jest wybierany w wyborach bezpośrednich prezydent, który pozostaje niezależny od parlamentu. W obrębie władzy wykonawczej prezydent koegzystuje z premierem, kierującym pracami rządu. Premier jest powoływany przez prezydenta, który ma także wpływ na mianowanie i odwoływanie ministrów, jednocześnie rząd jest uzależniony od poparcia parlamentu (votum zaufania/votum nieufności). Prezydent posiada uprawnienia do przedterminowego rozwiązania parlamentu. Posiada także samodzielne uprawnienia z zakresu władzy wykonawczej, które mogą my umożliwić kreowanie lub współkreowanie polityki państwa. O stabilności relacji pomiędzy podmiotami władzy wykonawczej, poza regułami i procedurami konstytucyjnymi, stanowi także układ sił w parlamencie. W przypadku gdy premier cieszy się poparciem w parlamencie, a jednocześnie prezydent wywodzi się z innej partii (ugrupowania) niż ta tworząca aktualną większość parlamentarną, to wówczas występuje wysokie ryzyko pojawienia się konfliktu pomiędzy prezydentem a premierem. Taki układ nazywany jest kohabitacją. Większą szansę na porozumienie i współpracę pomiędzy prezydentem i rządem może zapewnić ich wspólny polityczny rodowód. Przykładem państwa o reżimie semiprezydenckim jest Francja.  

Rywalizacja polityczna to proces, w którym różnorodne podmioty polityczne (nie tylko partie) rywalizują w walce o władzę, która ma im zagwarantować realizację własnych celów politycznych (często znacząco odmiennych od ich rywali). W systemach demokratycznych przybiera formę rywalizacji zinstytucjonalizowanej, odbywającej się na płaszczyźnie wyborczej, parlamentarnej i rządowej. 

System polityczny jest to złożona struktura, która poprzez wpływ na podejmowanie decyzji politycznych, organizuje życie polityczne, zapewniając (lub nie) pożądaną równowagę polityczną. System polityczny stanowi zatem ogół instytucji, partii politycznych, formalnych i nieformalnych grup społecznych a także norm i zasad, które są wykorzystywane w walce o władzę, jej utrzymanie oraz kontrolę nad nią. Systemy polityczne można dzielić ze względu na kilka głównych kryteriów m.in. typ reżimu politycznego (systemy demokratyczne i niedemokratyczne: autorytarne i totalitarne), zasady organizacji aparatu państwowego (np. forma rządu, podział władzy) oraz strukturę terytorialną państwa (państwa unitarne i złożone: federacje i konfederacje). 

Władza sądownicza (judykatywa) jest to władza odpowiedzialna za rozstrzyganie sporów i konfliktów prawnych oraz wymierzanie sprawiedliwości na podstawie powszechnie obowiązujących norm. W Polsce władzę sądownicza sprawują sądy i trybunały.  

Władza ustawodawcza (legislatywa - łac. legis – „prawo”, latio – „uchwalanie”, uchwalanie prawa) jest to władza odpowiedzialna przede wszystkim za stanowienie i uchwalanie prawa. W większości państw demokratycznych sprawuje ją parlament, który może być jedno- lub dwuizbowy.  W Polsce władzę ustawodawczą sprawuje Sejm i Senat.  

Władza wykonawcza (egzekutywa) jest to władza odpowiedzialna za wykonywanie ustanowionego prawa. Egzekutywa może przyjąć postać monistyczną, funkcję głowy państwa i szefa rządu sprawuje jedna osoba (Stany Zjednoczone Ameryki) lub dualistyczną, wówczas władza wykonawczą zostaje powierzona dwóm odrębnym organom: głowie państwa (np. prezydentowi) i rządowi (radzie ministrów) (większość państw europejskich). W Polsce władzę wykonawczą sprawują Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej oraz Rada Ministrów (rząd) – na czele z Prezesem Rady Ministrów (premierem).  

Totalitaryzm to system rządów określany mianem przeciwieństwa demokracji. Jest to system, w którym wszelkie istotne decyzje polityczne mają swoje źródło w jednej partii politycznej bądź stanowi o nich jedynie przywódca tejże partii. Decyzje podejmowane przez władzę swoje źródło mają najczęściej w określonej ideologii. Ideologia stanowi także podstawę całkowitej likwidacji pluralizmu politycznego. Funkcjonuje tylko jedna partia polityczna o charakterze masowym, a jakiekolwiek działania opozycyjne są całkowicie zakazane. System ten charakteryzuje się zazwyczaj brakiem wyborów bądź w przypadku, gdy są one wdrażane, ich wynik jest znany jeszcze przed ich przeprowadzeniem. W odróżnieniu od reżimu autorytarnego, ideologia odgrywa dominującą rolę w systemie, kontrolując wszystkie sfery życia politycznego i społecznego, prowadząc do całkowitego podporządkowania jednostki państwu. Ideologia stanowi narzędzie do zdobycia i utrzymania nieograniczonej władzy, staje się istotą legitymizacji władzy totalitarnej, najczęściej poprzez zidentyfikowanie tzw. wroga (który może mieć charakter zarówno zewnętrzy, jak i wewnętrzny). Utrzymanie władzy jest możliwe m.in. dzięki wprowadzeniu całkowitego monopolu informacyjnego, politycznego czy gospodarczego. W wielu państwach totalitarnych celem ideologii jest również zastąpienie religii jako spoiwa społecznego. Państwo totalitarne charakteryzuje całkowita kontrola nad społeczeństwem osiągana poprzez rozbudowany system represji i terroru. Za przykłady państw totalitarnych można uznać III Rzeszę, ZSRR, gdy u władzy pozostawał Józef Stalin czy obecnie Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna.  

Władza polityczna to stosunek społeczny pomiędzy rządzącymi a rządzonymi, w którym podmiot decydujący jest w stanie zmusić drugą stronę (podmiot podporządkowany) do określonego postępowania. W państwie demokratycznym władza polityczna dotyczy wszystkich, nie stanowi się dla niej wyjątków. W tym celu musi być ona zinstytucjonalizowana (działać poprzez ustrukturyzowane instytucje, takie jak np. rząd, parlament, sądy, administrację) oraz opierać się na prawie, które powinno być egzekwowane poprzez uzgodnione metody, w tym przymus (np. policję czy sądy). Celem funkcjonowanie tego mechanizmu jest zapewnienie równowagi systemu politycznego, gwarantując jego trwałość i sprawność.  Władza polityczna realizuje politykę zarówno wewnętrzną, jak i zewnętrzną danego państwa. W państwie demokratycznym jest podzielona na władzę ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą.  

Dodatkowe źródła: 


 

logo Minister Edukacji logo Towarzystwo Edukacji Obywatelskiej logo Koło Młodych Politologów logo Parlament Europejski

Zadanie realizaowane ze środków Ministra Edukacji Narodowej w ramach programu "Młodzi Obywatele".