Młody obywatel

Polska u progu demokracji

Przenieś się na koniec burzliwej dekady lat 80. XX wieku, gdy Polska starała się wyrwać z objęć komunizmu, a losy narodu decydowały się przy historycznym Okrągłym Stole. Zobacz, jak czerwcowe wybory z 1989 roku otworzyły drogę do powstania rządu Tadeusza Mazowieckiego, na zawsze zmieniając bieg europejskiej historii. Film opowiada także o dramatycznej „wojnie na górze” oraz o walce o prezydenturę, w którym legenda „Solidarności” musiała stawić czoła nieoczekiwanemu rywalowi z Kanady. Poznasz zawiłe procesy budowania nowej Rzeczypospolitej – od symbolicznej zmiany nazwy państwa po narodziny pierwszego w pełni wolnego, choć niezwykle rozdrobnionego parlamentu. Zrozumienie tej drogi pozwala docenić wagę każdego głosu i stanowi rzetelną lekcję o tym, jak dialog oraz obywatelska determinacja mogą pokojowo odmienić losy kraju.

Film z audiodeskrypcją

Dowiedz się więcej:

Pojęcia

Demokratyzacja - proces przyznania lub rozszerzenia praw obywatelskich i politycznych, takich jak prawa wyborcze, swoboda udziału w życiu politycznym, możliwość tworzenia partii politycznych. Demokratyzacja oznacza rzeczywiste uznanie zasad i procedur demokratycznych, które stają się podstawą transformacji systemu politycznego i odbudowy społeczeństwa obywatelskiego.

Erozja systemu to faza rozwoju politycznego, której początek wyznacza pierwszy widoczny przejaw utraty zdolności systemu do utrzymania swojego charakteru, a koniec – ustanowienie instytucji, które są zaprzeczeniem zasad tego systemu. Erozja kojarzona jest z delegitymizacją (podważaniem prawomocności systemu), destabilizacją i dezintegracją struktur władzy oraz próbami liberalizacji i demokratyzacji. Erozja może mieć charakter jawny, czyli delegitymizacja systemu jest otwarta i widoczna. Wówczas pojawia się opozycja antysystemowa i otwarte podważanie zasad reżimu, na które obóz władzy może reagować liberalizacją i częściową demokratyzacją. Przykład stanowi Polska w drugiej połowie lat 80. XX w., ZSRR w okresie reform M. Gorbaczowa. W przypadku erozji jawnej jest większa szansa na to, że proces zmiany systemowej będzie miał pokojowy, ewolucyjny przebieg. Erozja może mieć też charakter ukryty, wówczas delegitymizacja systemu nie jest publicznie manifestowana. Objawia się rozszerzeniem „władzy negatywnej”, czyli kumulowaniem się negatywnych sprzężeń między społeczeństwem, gospodarką i władzą, co prowadzi do blokowania funkcjonowania wszystkich podsystemów. Przykładem może być sytuacja w Rumunii, czy NRD przed 1989 r. Skutkiem erozji ukrytej jest pogłębiający się kryzys gospodarczy i spadek stopy życiowej społeczeństwa, wzrost apatii społecznej i brak masowych protestów (brak jawnej opozycji), ale także brak reform ze strony elity władzy, co prowadzi do nagłego i gwałtownego załamania systemu.

Konsolidacja demokracji – ostatni z etapów transformacji demokratycznej / zmiany systemowej, oznaczający wzmacnianie i stabilizację nowego systemu, w którym demokratyczne instytucje i procedury są powszechnie akceptowane przez elity i społeczeństwo, a system potrafi zapobiegać kryzysom i rozwiązywać konflikty w sposób demokratyczny.

Liberalizacja - proces złagodzenia kontroli sprawowanej przez ośrodki władzy nad niektórymi sferami życia publicznego. Polega na rezygnacji z części prerogatyw zarezerwowanych dotychczas dla rządzących i rzeczywistym respektowaniu praw chroniących jednostki i grupy przed arbitralnymi działaniami władzy. Liberalizacja odnosi się do przywrócenia praw człowieka, praw społecznych, kulturalnych i gospodarczych, ale nie politycznych. Przykładami reform liberalizacyjnych mogą być: przestrzeganie praw obywatelskich, umożliwienie obywatelom prowadzenia prywatnej działalności gospodarczej, wolność słowa, prawo do zakładania stowarzyszeń, zniesienie cenzury.

Pieriestrojka („przebudowa”) – jedno z haseł reform zapoczątkowanych przez Michaiła Gorbaczowa w ZSRR w 1986 r. Wiązała się z wprowadzeniem reform gospodarczych, zwiększeniem swobód obywatelskich, ograniczeniem korupcji i nawiązaniem współpracy z Zachodem. Pozostałe reformy M. Gorbaczowa określane są jako uskorenije, co oznacza „przyspieszenie”, zerwanie z tradycjami poprzednich przywódców ZSRR i głasnost, czyli „jawność”, skutkująca zniesieniem cenzury i ograniczoną liberalizacją życia politycznego.

Pluralizm polityczny – zasada państwa demokratycznego, oznaczająca swobodę tworzenia partii politycznych opartych na zróżnicowanych ideologiach i programach i uczestniczących w rywalizacji o władzę w państwie. Przeciwieństwem pluralizmu politycznego jest monopolizacja władzy w systemach autorytarnych i totalitarnych. Od pluralizmu politycznego odróżnia się pluralizm społeczny, który oznacza swobodę tworzenia zróżnicowanych organizacji społecznych, umożliwiających realizację interesów i postulatów poszczególnych grup i środowisk, ale nieuczestniczących w rywalizacji o władzę w państwie.

Tranzycja - etap transformacji systemowej, obejmujący decyzję o zmianie systemu i tworzenie ogólnych ram funkcjonowania nowego ładu. W przypadku demokratyzacji, to okres przejściowy między upadkiem reżimu autorytarnego a wprowadzeniem instytucji demokratycznych lub – jeśli tranzycja kończy się niepowodzeniem - powrotem do autorytaryzmu. Dla przykładu - można przyjąć umownie, że tranzycja w Polsce rozpoczęła się od rozmów Okrągłego Stołu w okresie od 6 lutego 1989 r. do 5 kwietnia 1989 r., gdyż wówczas nastąpiło podjęcie decyzji o zmianie systemu i ustalenie zasad przejścia do nowego systemu. Następnie proces objął pierwsze rywalizacyjne wybory parlamentarne w czerwcu 1989 r. (tzw. wybory kontraktowe) i zakończył się uchwaleniem Konstytucji RP w 1997 r. Tranzycją można nazwać zatem okres od negocjacji między władzą a opozycją do ustanowienia podstawowych ram nowego systemu (konstytucyjnych i wyborczych). Tranzycja może mieć zróżnicowany charakter. Często przebiega w sposób pokojowy, gdy zmiany są wprowadzane poprzez reformy inicjowane przez obóz rządzący lub w drodze negocjacji z opozycją. Może jednak przybrać obrót gwałtowny, a nawet krwawy – dzieje się tak, gdy część aparatu władzy występuje przeciwko kierownictwu państwa (zamach stanu) lub gdy społeczeństwo decyduje się na siłowe obalenie rządów (rewolucja). Charakter transformacji zależy od układu sił między stronami, sytuacji wewnętrznej (gospodarczej i społecznej) oraz uwarunkowań międzynarodowych. Kluczowe znaczenie mają również postawy liderów i ich zdolność do zawierania kompromisów.

Transformacja demokratyczna to długotrwały proces zmiany systemowej, obejmujący kilka faz: erozję systemu autorytarnego, podejmowanie decyzji o zmianie systemu (tranzycję) i konsolidację nowego porządku demokratycznego, czyli tworzenie instytucji demokratycznych, procedur i norm oraz uzyskiwanie dla nich społecznej legitymizacji. W przypadku państw Europy Środkowo – Wschodniej w latach 90. XX w. transformacja demokratyczna oznaczała nie tylko zmiany polityczne, ale także szereg procesów gospodarczych wiążących się z przechodzeniem od gospodarki centralnie planowanej (komunistycznej) do kapitalistycznej i wolnego rynku oraz procesy społeczne związane m.in. z aktywizowaniem się społeczeństwa, jego samoorganizowaniem się, tworzeniem wzorców udziału w debacie publicznej.

Osoby

Roman Bartoszcze (1946-2015) rolnik, działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL, związany z „Solidarnością Chłopską” i NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Internowany i represjonowany w stanie wojennym. W wyborach czerwcowych 1989 r. uzyskał mandat do Sejmu z list Komitetu Obywatelskiego. W 1990 r. wstąpił do Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL) tworzonego wówczas z połączenia Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (ZSL) i PSL tzw. wilanowskiego. Roman Bartosze został pierwszym prezesem tej nowej organizacji. Kandydował na urząd prezydenta RP w 1990 r., ale w pierwszej turze głosowania zdobył jedynie 7,15% poparcia. W 1991 r. utracił funkcję prezesa PSL, jego następcą został Waldemar Pawlak.

George H.W. Bush (1924-2018) amerykański przedsiębiorca i polityk Partii Republikańskiej, wiceprezydent w administracji Ronalda Reagana w latach 1981-1989, a następnie 41 prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1989-1993. Podtrzymywał dobre relacje z przywódcą ZSRR Michaiłem Gorbaczowem i wyrażał aprobatę dla „negocjowanych rewolucji” przeprowadzanych w drodze rozmów obozu władzy z opozycją pod koniec lat 80. XX w. w Polsce i na Węgrzech. W lipcu 1989 r. był z wizytą w obydwu tych krajach. Podczas pobytu w Polsce wyraził poparcie dla kandydatury Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta państwa. W grudniu 1989 r. wraz z Michaiłem Gorbaczowem ogłosił koniec „zimnej wojny”. Wsparł także Michaiła Gorbaczowa podczas puczu moskiewskiego w 1991 r. i wstrzymał pomoc USA dla ZSRR do czasu przeprowadzenia wyborów prezydenckich w Rosji i zwycięstwa Borysa Jelcyna w tym samym roku.

Włodzimierz Cimoszewicz (urodzony w 1950 roku) polski polityk, związany z PZPR, swoją karierę polityczną rozwijał głównie po obradach Okrągłego Stołu. Uzyskał mandat do Sejmu w 1989 r. kandydując z list obozu władzy. W 1990 r. w wyborach prezydenckich reprezentował Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej (SdRP), partię powstałą w 1990 r. po samorozwiązaniu się PZPR. W elekcji prezydenckiej uzyskał poparcie 9,21%. W rządzie Waldemara Pawlaka w latach 1993 – 1995 pełnił funkcję wicepremiera i ministra sprawiedliwości. Był też premierem koalicyjnego rządu Sojuszu Lewicy Demokratycznej i Polskiego Stronnictwa Ludowego w latach 1996 – 1997.

Michaił Gorbaczow (1931-2022) – sekretarz generalny Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w latach 1985 – 1991, a tym samym faktyczny przywódca ZSRR. W latach 1988-1990 pełnił także funkcję przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR. W okresie 1990 – 1991 był pierwszym (i jedynym) prezydentem ZSRR. Zapoczątkował reformy systemu politycznego ZSRR, które umownie określane są jako: pieriestrojka (przebudowa), głasnost (jawność) i uskorenje (przyspieszenie). Zmiany w polityce ZSRR wprowadzone przez M. Gorbaczowa, czyli zwrócenie uwagi na kwestie wewnętrzne i gospodarcze, stopniowa liberalizacja systemu oraz nawiązanie kontaktów z Zachodem uznawane są za jeden z ważniejszych czynników, które umożliwiły transformację demokratyczną w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, rozpad ZSRR i powstanie na jego gruzach szeregu suwerennych państw. Laureat pokojowej Nagrody Nobla w 1990 r. Ważną kartą w historii, wskazującą także na utratę wpływów przez M. Gorbaczowa są wydarzenia z 19 sierpnia 1991 r., kiedy doszło do tzw. puczu moskiewskiego. Organizatorzy puczu reprezentujący część obozu władzy i Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) próbowali przejąć kontrolę nad państwem i zahamować reformy. M. Gorbaczow został w tym czasie uwięziony w posiadłości na Krymie. Kluczową rolę w stłumieniu puczu i kontynuowaniu reform odegrał Borys Jelcyn, ówczesny prezydent Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i późniejszy prezydent Rosji. W grudniu 1991 r. doszło do podpisania umowy między prezydentami Rosji, Ukrainy i Białorusi, na mocy której powstała Wspólnota Niepodległych Państw. ZSRR przestał ostatecznie istnieć a Michaił Gorbaczow oficjalnie złożył urząd prezydenta ZSRR 25 grudnia 1991 r.

Wojciech Jaruzelski (1923-2014) generał, polski polityk związany z Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą w okresie PRL, poseł na Sejm PRL w latach 1961-1989. 11 grudnia 1989 r. objął funkcję premiera rządu PRL, a w nocy z 12 na 13 grudnia stanął na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON), która wprowadziła stan wojenny i przejęła funkcje władzy ustawodawczej i wykonawczej w tamtym okresie (1981-1983). Wojciech Jaruzelski przejął także funkcję I sekretarza PZPR, co pozwoliło mu także objąć kontrolą partię władzy. Co interesujące, w okresie stanu wojennego rozpoczął reformy liberalizujące system polityczny PRL, takie jak: przywrócenie Trybunału Stanu, zwiększenie samodzielności uczelni wyższych, przyjęcie nowych rozwiązań dotyczących rad narodowych i samorządu terytorialnego a w sferze symbolicznej – uroczyste obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Reformy kontynuował także po zakończeniu stanu wojennego, czego efektem było np. utworzenie instytucji Rzecznika Praw Obywatelskich (1987 r.). W 1985 r. objął funkcję przewodniczącego Rady Państwa. Był zwolennikiem pluralizmu społecznego, ale przy zachowaniu w sferze politycznej dominującej pozycji PZPR. Był jednym z inicjatorów obrad przy Okrągłym Stole, ale sam nie brał udziału w negocjacjach. Nie kandydował też w wyborach parlamentarnych w czerwcu 1989 r. 31 lipca 1989 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało go na prezydenta PRL, a pod koniec grudnia tego samego roku (w związku ze zmianą nazwy państwa) został też pierwszym prezydentem III Rzeczypospolitej Polskiej. We wrześniu 1990 r. przesłał do Sejmu projekt ustawy skracającej jego kadencję jako prezydenta i wprowadzającej powszechne wybory głowy państwa. Jego następcą w funkcji prezydenta był Lech Wałęsa. Po wyborach prezydenckich w 1990 r., Wojciech Jaruzelski wycofał się z życia politycznego.

Borys Jelcyn (1931–2007) – pierwszy prezydent Rosji. Początkowo funkcjonariusz KPZR, wystąpił z niej w 1990 r. W 1991 r. powstrzymał pucz moskiewski i doprowadził do rozwiązania ZSRR. Jako prezydent wprowadzał radykalne reformy rynkowe. W 1993 r. siłowo stłumił bunt parlamentu, co wraz z nową konstytucją dało mu szerokie kompetencje. Jego druga kadencja na stanowisku Prezydenta Rosji upłynęła pod znakiem problemów zdrowotnych i kryzysu gospodarczego. 31 grudnia 1999 r. Jelcyn niespodziewanie podał się do dymisji, co zapewniło mu immunitet i pokojowe odejście z polityki.

Jerzy Jóźwiak (urodzony w 1937 roku) polityk komunistyczny, poseł na Sejm PRL i minister w rządzie Zbigniewa Messnera. W wyborach w czerwcu 1989 r. nie uzyskał mandatu do Sejmu z listy krajowej. Był przewodniczącym satelickiej wobec PZPR partii Stronnictwo Demokratyczne w latach 1989-1990. 17 sierpnia 1989 r. podpisał umowę koalicyjną ze Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym (ZSL) oraz NSZZ „Solidarność”, dzięki czemu możliwe było powołanie rządu Tadeusza Mazowieckiego.

Czesław Kiszczak (1925-2015) wojskowy, generał, polityk komunistyczny, związany z Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą. W 1981 r. objął funkcję ministra spraw wewnętrznych, którą pełnił do 1989 r. Współpracownik Wojciecha Jaruzelskiego, wszedł do Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, która wprowadziła stan wojenny 13 grudnia 1981 r. w Polsce. Był jednym z inicjatorów rozmów z liderem opozycji i przywódcą „Solidarności” Lechem Wałęsą w willi Zawrat w Warszawie w 1988 r., a następnie – w poszerzonym składzie i z udziałem reprezentantów Kościoła katolickiego - w Magdalence. Organizował obrady Okrągłego Stołu, jest jednym z autorów porozumienia między grupą reformatorów z obozu władzy a umiarkowanym skrzydłem opozycji demokratycznej, które umożliwiło przeprowadzenie wyborów kontraktowych w czerwcu 1989 r. Po wyborach, w lipcu 1989 r. otrzymał misję tworzenia rządu, którą zakończył niepowodzeniem. Po powołaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego, wszedł w skład gabinetu z funkcją wicepremiera i ministra spraw wewnętrznych. W lipcu 1990 r. zrezygnował z pełnienia funkcji publicznych.

Antoni Macierewicz (urodzony w 1948 roku) – polski polityk, historyk i działacz opozycji w czasach PRL. Był współzałożycielem Komitetu Obrony Robotników (KOR) oraz aktywnym działaczem „Solidarności”, za co był wielokrotnie aresztowany i internowany. W III RP sprawował wysokie funkcje państwowe: był ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Jana Olszewskiego (1991–1992), ministrem obrony narodowej (2015–2018) oraz wicemarszałkiem seniorem Sejmu IX kadencji. Zasłynął jako autor tzw. listy Macierewicza oraz likwidator Wojskowych Służb Informacyjnych. Przez lata przewodniczył podkomisji ds. ponownego zbadania katastrofy smoleńskiej. Pozostaje jedną z najbardziej wyrazistych i kontrowersyjnych postaci polskiej sceny politycznej.

Roman Malinowski (1935-2021) polityk, działacz komunistyczny i ruchu ludowego. Wicepremier w latach 1989-1985. W latach 1981-1989 pełnił funkcję prezesa Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Był zwolennikiem rozmów obozu władzy z opozycją, 17 sierpnia 1989 r. podpisał umowę koalicyjną ze Stronnictwem Demokratycznym i NSZZ „Solidarność”. Po utworzeniu Polskiego Stronnictwa Ludowego w 1990 r. został członkiem tej partii politycznej.

Tadeusz Mazowiecki (1927-2013) polityk, poseł na Sejm w okresie PRL (1961-1972), działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL. W sierpniu 1980 r. był jednym z sygnatariuszy listu do władz z apelem o podjęcie rozmów ze strajkującymi robotnikami (tzw. list 64), był doradcą Lecha Wałęsy, stanął też na czele Komisji Ekspertów przy Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i wspierał negocjacje strajkujących z obozem władzy. W styczniu 1981 r. został redaktorem naczelnym „Tygodnika Solidarność”. W czasie stanu wojennego został internowany, zwolniono go dopiero w grudniu 1982 r. Jako przedstawiciel „Solidarności” uczestniczył w rozmowach w Magdalence (1988) i Okrągłego Stołu (1989). Był jednym z twórców porozumienia między obozem komunistycznej władzy a opozycją demokratyczną. Zrezygnował ze startu w wyborach do parlamentu w 1989 r. na znak protestu, po odrzuceniu jego propozycji poszerzenia list Komitetu Obywatelskiego o kandydatów wszystkich organizacji popierających umowy Okrągłego Stołu. Po podpisaniu porozumienia o współpracy 17 sierpnia 1989 r. pomiędzy NSZZ „Solidarność” a Stronnictwem Demokratycznym i Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym, został zgłoszony jako kandydat na premiera koalicyjnego rządu. 24 sierpnia 1989 r. Sejm PRL przegłosował jego kandydaturę. Rząd Tadeusza Mazowieckiego przygotował szereg kluczowych dla zmiany systemowej reform politycznych (m.in. zmiana nazwy państwa, wprowadzenie systemu wielopartyjnego), gospodarczych (tzw. reformy Balcerowicza, restrukturyzacja i reprywatyzacja majątku państwa) i społecznych. W 1990 r. zaostrzył się konflikt między T. Mazowieckim a Lechem Wałęsą, określany jako „wojna na górze”. Skutkiem tego konfliktu było m.in. starcie obydwu polityków w wyborach prezydenckich w listopadzie 1990 r., w których T. Mazowiecki uzyskał 18,08% poparcia i nie wszedł do drugiej tury. Po tej porażce podał się do dymisji. W grudniu 1990 r. T. Mazowiecki był jednym z twórców i pierwszym przewodniczącym nowego centrowego ugrupowania pod nazwą Unia Demokratyczna. Partia ta wzięła udział w pierwszej, w pełni rywalizacyjnej elekcji parlamentarnej III RP w 1991 r., w której zdobyła najwyższe poparcie wyborców (12,32%). W 1992 r. został sprawozdawcą Komisji Praw Człowieka ONZ w byłej Jugosławii, wówczas objętej wojną. Rekomendował tworzenie tzw. stref bezpieczeństwa dla ludności cywilnej w państwach objętych wojną chronionych przez żołnierzy sił ONZ. W 1995 r., po zbrodni na ludności bośniackiej w Srebrenicy, zrezygnował z funkcji na znak protestu przeciwko bezczynności środowiska międzynarodowego. Był jednym z autorów preambuły do Konstytucji III RP z 1997 r.

Zbigniew Messner (1929–2014) – polski ekonomista, profesor i polityk, prezes Rady Ministrów w latach 1985–1988. Karierę naukową związał z Wyższą Szkołą Ekonomiczną w Katowicach, gdzie pełnił funkcję rektora. Od 1954 r. należał do PZPR, szybko awansując do najwyższych struktur partyjnych – od 1981 r. zasiadał w Biurze Politycznym KC. Jako wicepremier (1983), a następnie szef rządu, miał za zadanie przeprowadzić tzw. drugi etap reformy gospodarczej. Jego misja zakończyła się jednak fiaskiem. Po fali strajków w 1988 r. podał się do dymisji. Po 1989 r. wycofał się z czynnej polityki i powrócił do pracy naukowo-dydaktycznej.

Adam Michnik (urodzony w 1946 roku) publicysta, działacz opozycji demokratycznej. W 1968 r. został wydalony z Uniwersytetu Warszawskiego za protest przeciwko zdjęciu przez cenzurę inscenizacji „Dziadów”. Był związany z Komitetem Obrony Robotników. Był doradcą NSZZ „Solidarność” i po wprowadzeniu stanu wojennego został internowany a następnie (bez wyroku) aresztowany. Brał udział w rozmowach w Magdalence i przy Okrągłym Stole. Po porozumieniu powierzono mu zadanie utworzenia gazety ogólnopolskiej, która miała być organem prasowym Komitetów Obywatelskich przed wyborami czerwcowymi w 1989 r. Wówczas powstała „Gazeta Wyborcza”, dziś jeden z głównych periodyków opinii na polskim rynku prasowym, a Adam Michnik został jej redaktorem naczelnym. Kandydował w wyborach parlamentarnych w 1989 r. z list Komitetu Obywatelskiego. Po elekcji na łamach „Gazety Wyborczej” opublikował 3 lipca 1989 r. artykuł pt. „Wasz prezydent, nasz premier”, w którym zaproponował nowe zasady podziału wpływów między władzą a opozycją w okresie tranzycji demokratycznej. Wspierał rząd T. Mazowieckiego w okresie „wojny na górze”. Po zakończeniu kadencji Sejmu kontraktowego zrezygnował z kandydowania w kolejnych elekcjach, skupiając się m.in. na pracy publicystycznej i prowadzeniu „Gazety Wyborczej”.

Alfred Miodowicz (1929-2021) działacz związkowy i członek PZPR. W latach 1984-1991 był przewodniczącym Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, który współtworzył. 30 listopada 1988 r. jako reprezentant reżimowych związków zawodowych starł się w debacie telewizyjnej z Lechem Wałęsą i – zdaniem widzów – przegrał ją, co skutkowało także spadkiem poparcia dla OPZZ. Był uczestnikiem obrad Okrągłego Stołu, podczas których przedstawiał OPZZ jako faktyczną reprezentację środowisk pracowniczych (w przeciwieństwie do NSZZ „Solidarność”). W 1989 r. kandydował do Sejmu z listy krajowej, ale mandatu nie uzyskał.

Leszek Moczulski (1930-2024) działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL, wielokrotnie aresztowany za działalność polityczną i „działanie w celu obalenia przemocą ustroju PRL”. Współtworzył Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) w 1977 r. oraz założyciel i lider pierwszej (nielegalnej wówczas) partii opozycyjnej w PRL - Konfederacji Polski Niepodległej (KPN) w 1979 r., która nawiązywała do tradycji piłsudczykowskich. Pomimo związków z NSZZ „Solidarność”, nie wziął udziału w obradach Okrągłego Stołu, krytycznie oceniając podjęte wówczas decyzje. Uczestniczył jednak w wyborach czerwcowych w 1989 r. reprezentując KPN i rywalizując z NSZZ „S”, ale mandatu nie uzyskał. W 1990 r. był kandydatem w pierwszej wolnej elekcji prezydenckiej w III RP. W pierwszej turze głosowania zdobył 2,5% głosów.

Jan Olszewski (1930-2019) prawnik, adwokat, polityk, działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL i obrońca liderów „Solidarności” w procesach politycznych. Był doradcą Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”. Uczestniczył w obradach Okrągłego Stołu, zajmując się reformą prawa. Nie kandydował w wyborach do parlamentu w 1989 r. Związał się z powstałą w 1990 r. partią Porozumienie Centrum (PC), wówczas stanowiącą zaplecze polityczne Lecha Wałęsy. W wyborach parlamentarnych w 1991 r. kandydował z list Porozumienia Centrum i uzyskał mandat poselski. W tym samym roku stanął na czele koalicyjnego rządu utworzonego przez partie postsolidarnościowe o profilu centroprawicowym. Kierowany przez niego rząd opowiadał się za spowolnieniem prywatyzacji i – co przede wszystkim jest z nim kojarzone – przyspieszeniem procesów lustracji i dekomunizacji. Jan Olszewski urząd utracił w 1992 r., po ujawnieniu przez ministra spraw wewnętrznych Antoniego Macierewicza listy osób, które służby bezpieczeństwa PRL ewidencjonowały jako tajnych współpracowników. Na listach znalazły się nazwiska prominentnych polityków z różnych partii politycznych i środowisk, w tym nazwisko Lecha Wałęsy. W wyniku głosowania w nocy z 4 na 5 czerwca 1992 r. Sejm uchwalił votum nieufności wobec rządu J. Olszewskiego.

Mieczysław Rakowski (1926-2008) dziennikarz, redaktor naczelny tygodnika „Polityka” w latach 1958 – 1982. Polityk, poseł na sejm RP, związany z Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą (PZPR), której był ostatnim przywódcą (pierwszym sekretarzem) w latach 1989-1990. W 1981 objął funkcję wicepremiera w rządzie Wojciecha Jaruzelskiego, którą pełnił do 1985 r. W okresie 1988 – 1989 był premierem rządu PRL. Pomimo krótkiego czasu funkcjonowania, rząd M. Rakowskiego podjął szereg znaczących reform liberalizujących, przede wszystkim gospodarczych. Do czasów współczesnych przywoływana jest np. ustawa o zasadach prowadzenia działalności gospodarczej wprowadzona w 1988 r. zwana również „ustawą Wilczka” od nazwiska ministra przemysłu Mieczysława Wilczka. Zgodnie z tą ustawą „każda niezabroniona działalność gospodarcza jest dozwolona i popierana”. W praktyce oznaczało to przejrzystość, prostotę i brak biurokratycznych utrudnień w prowadzeniu działalności gospodarczej. Mieczysław Rakowski kojarzony jest również z pracą nad ustawą regulującą stosunki między państwem a Kościołem katolickim i korzystnymi dla Kościoła rozwiązaniami, m.in. powołaniem Komisji Majątkowej, rozszerzeniem uprawnień Funduszu Kościelnego. W okresie rządów M. Rakowskiego odbyły się obrady Okrągłego Stołu i wybory do parlamentu w czerwcu 1989 r. M. Rakowski kandydował w tej elekcji do Sejmu, ale mandatu nie uzyskał.

Henryk Stokłosa (urodzony w 1949 roku) – polski przedsiębiorca i polityk, twórca holdingu Farmutil oraz jeden z najbogatszych Polaków. W latach 1989–2005 oraz w 2011 r. sprawował mandat senatora (łącznie sześć kadencji), będąc w 1989 r. jedynym członkiem Senatu spoza „Solidarności”. Karierę zaczynał w PZPR, z której został wykluczony w 1982 r. Był wieloletnim radnym gminy Kaczory i powiatu pilskiego. Jako jeden z największych pracodawców w regionie pilskim, budził kontrowersje łącząc działalność biznesową z polityką.

Stanisław Tymiński (urodzony w 1948 roku) - przedsiębiorca polonijny, prowadzący działalność w Kanadzie, USA i Ameryce Łacińskiej. W Polsce zyskał rozpoznawalność w 1990 r., kiedy zarejestrował swoją kandydaturę w wyborach prezydenckich. Prowadził swoją kampanię wyborczą przedstawiając się jako osoba spoza układów i krytykując reformy gospodarcze rządu T. Mazowieckiego. Dość niespodziewanie, korzystając z rozłamu w obozie „Solidarności”, uzyskał drugi wynik (23,1%) w głosowaniu w dniu 25 listopada 1990 r. i wszedł do drugiej tury wyborów. Przed drugą turą zintensyfikował swoją kampanię wyborczą i zaostrzył retorykę, m.in. twierdził, że ujawni materiały kompromitujące Lecha Wałęsę, które zawiera jego „czarna teczka”. Treści tych dokumentów jednak nie ujawnił. W drugiej turze głosowania, 9 grudnia, przegrał rywalizację z Lechem Wałęsą zdobywając 25,75 % głosów. Po wyborach prezydenckich założył Partię X, której został liderem. W 1995 r. ponownie zgłosił chęć udziału w wyborach prezydenckich, ale nie zdołał zebrać wymaganej do rejestracji liczby podpisów.

Lech Wałęsa (urodzony w 1943 roku) - współzałożyciel i pierwszy przywódca NSZZ „Solidarność”, prezydent Polski w latach 1990-1995; laureat Nagrody Nobla w 1983 r. W sierpniu 1980 r. odegrał kluczową rolę w rozmowach między strajkującymi robotnikami a rządem, które zakończyły się podpisaniem Porozumień Sierpniowych. 17 września 1980 r. został przewodniczącym „Solidarności”. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. „Solidarność” została zdelegalizowana, a Wałęsa internowany. Odmówił współpracy z władzami PRL i pozostał liderem podziemnej „Solidarności”. Pod koniec lat 80. XX w. jako reprezentant opozycji demokratycznej, podjął rozmowy z reprezentantami władz komunistycznych negocjując początkowo w Warszawie, w willi Zawrat, a następnie w Magdalence. Zgodził się na udział „Solidarności” w obradach Okrągłego Stołu, których wynikiem było m.in. rozpisanie wyborów do Sejmu kontraktowego w czerwcu 1989 r. W tej elekcji kandydaci Komitetu Obywatelskiego powołanego przez NSZZ „Solidarność” przedstawiani byli jako „drużyna Lecha Wałęsy” a zdjęcie z liderem „Solidarności” stawało się gwarantem uzyskania wyborczego poparcia. Uczestniczył w wyborach prezydenckich w 1990 r., wygrywając je w drugiej turze głosowania w rywalizacji ze Stanisławem Tymińskim. Za jedno z głównych osiągnięć jego prezydentury uznaje się wycofanie wojsk radzieckich z Polski w latach 1991-1993. Po porażce w wyborach prezydenckich w 1995 roku założył m.in. Fundację Instytut Lecha Wałęsy. Pozostał symbolem „negocjowanych rewolucji” w państwach Europy Środkowo-Wschodniej w latach 80. i 90. XX w.

Mieczysław Wilczek (1932-2014) chemik, wynalazca, przedsiębiorca i polityk. Od lat 70. XX w. działał jako przedsiębiorca prywatny w realiach gospodarki centralnie sterowanej PRL i odniósł sukces ekonomiczny. Uznawany był ówcześnie za jednego z najbogatszych Polaków. W październiku 1988 r. został ministrem przemysłu w rządzie Mieczysława Rakowskiego i twórcą ustawy o prowadzeniu działalności gospodarczej, która do dziś jest łączona z jego nazwiskiem. Ustawa zakładała liberalizację przepisów dla przedsiębiorców i likwidację barier biurokratycznych utrudniających prowadzenie firm prywatnych. Brał udział w obradach Okrągłego Stołu, w zespole ds. gospodarki i polityki społecznej. Kandydował w wyborach do Senatu w 1989 r., ale nie uzyskał mandatu. Po 1990 r. wycofał się z życia politycznego i powrócił do działalności gospodarczej.