Młody obywatel

wróc do strony głównej projektu

Droga do zmiany

Poznaj dramatyczną historię, która rozegrała się w Polsce w latach 1980–1981 i zapoczątkowała upadek komunizmu. Film śledzi losy robotników ze Stoczni Gdańskiej, którzy w obliczu kryzysu gospodarczego powołali NSZZ "Solidarność", niezależny związek zawodowy, który wkrótce zjednoczył 10 milionów Polaków. Zobacz, jak ten masowy ruch, kierowany przez Lecha Wałęsę, zmusił komunistyczne władze do ustępstw, by chwilę później stanąć w obliczu brutalnej siły, jaką było wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku. Odkryj, dlaczego mimo represji i tragedii, to właśnie „Solidarność” ostatecznie zniweczyła zaufanie do władzy, rozpoczynając proces przejścia do demokracji.

Film z audiodeskrypcją

 

Dowiedz się więcej: 

Pojęcia:  

Gospodarka centralnie planowana - system ekonomiczny, który ukształtował się w ZSRR w latach 30. XX wieku, a po II wojnie światowej został narzucony krajom Europy Wschodniej, w tym Polsce. Jej główne założenia to: państwowa własność fabryk i ziemi, centralne planowanie (organy państwa ustalały, co, ile i gdzie ma być wyprodukowane - nie liczył się zysk, lecz realizacja planu), ograniczona rola pieniądza i rynku (ceny ustalało państwo), brak prywatnej inicjatywy i niezależności firm, które musiały realizować narzucone cele. Ten system prowadził do niedoborów towarów, marnotrawstwa, braku innowacji i niszczenia środowiska. Ludzie nie mieli motywacji do wydajnej pracy, bo ich wysiłek nie przekładał się na lepsze życie. Gospodarka nakazowa nie zdała egzaminu i na przełomie lat 80. i 90. została zlikwidowana w większości krajów, które ją stosowały. Dziś funkcjonuje jeszcze w Korei Północnej i na Kubie. 

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR) była partią marksistowsko-leninowską, która sprawowała władzę w sowieckiej Rosji, a później w Związku Radzieckim. Powstała w 1898 roku jako Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (SDPRR). W kolejnych latach zmieniała nazwy, aż w 1952 roku przyjęła tę ostateczną. Po śmierci Włodzimierza Lenina, władzę przejął Józef Stalin, który sprawował funkcję sekretarza generalnego partii (1922–1953). Ustanowił totalitarny, policyjny model państwa, charakteryzujący się masowymi represjami, kolektywizacją rolnictwa i uprzemysłowieniem. Po śmierci Stalina w 1953 roku, Nikita Chruszczow rozpoczął proces destalinizacji. Z kolei Leonid Breżniew (1964–1982) zahamował ten proces, co doprowadziło do stagnacji gospodarczej i ideologicznej, a także do agresywnej polityki zewnętrznej. Ostatni sekretarz generalny, Michaił Gorbaczow, w marcu 1985 roku rozpoczął pierestrojkę (przebudowę gospodarczą) i głasnost (jawność polityczną). W 1988 roku zrezygnował z zapisu o kierowniczej roli partii w konstytucji, co w połączeniu z narastającymi kryzysami wewnątrz ZSRR doprowadziło do masowych wystąpień z partii. W sierpniu 1991 roku po nieudanym zamachu stanu, KPZR została zdelegalizowana. 

Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS) - organizacja studencka, która została zarejestrowana w lutym 1981 roku po strajkach studenckich i tzw. porozumieniach łódzkich. Zrzeszenie liczyło około 80 tysięcy członków i dążyło do demokratyzacji ustroju politycznego w Polsce. Domagało się m. in. autonomii i samorządności uczelni, zniesienia cenzury, uwolnienia więźniów politycznych. Organizacja prowadziła działalność wydawniczą i organizowała strajki. W grudniu 1981 roku NZS zostało zawieszone, a następnie zdelegalizowane. Kontynuowało działalność w podziemiu, organizując demonstracje i kolportując niezależne wydawnictwa. Po 1988 roku wznowiło jawną działalność, a we wrześniu 1989 roku zostało ponownie zarejestrowane i nadal prowadzi działalność w środowisku studenckim. Organizacja liczy obecnie ponad 1000 członków i działa na 45 uczelniach w Polsce. 

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Solidarność” (NSZZ RI „Solidarność”) - powstał jako część ruchu „Solidarności”, zapoczątkowanego w sierpniu 1980. Legalizacja związku stała się możliwa po zawarciu porozumień rzeszowsko-ustrzyckich w dniu 19 lutego 1981. Zawarto w nich gwarancję nienaruszalności chłopskiej własności i wolności w obrocie ziemią, zrównanie praw rolników indywidualnych z prawami gospodarstw państwowych oraz zrównanie praw socjalnych mieszkańców wsi i miast. Związek został zarejestrowany 12 maja 1981. Po wprowadzeniu stanu wojennego został zdelegalizowany i działał w podziemiu. Legalną działalność wznowił w kwietniu 1989 roku. Obecnie liczy ok. 100 tys. członków. 

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” - powstał w sierpniu 1980 roku w wyniku ogólnopolskich strajków. Został formalnie zarejestrowany 10 listopada 1980 roku. „Solidarność”, z Lechem Wałęsą na czele, zrzeszała w 1981 roku około 9-10 milionów osób, co stanowiło 80% pracowników państwowych. Program, formułowany na I Zjeździe w 1981 roku, łączył inspiracje socjalistyczne, katolicką naukę społeczną i polską tradycję niepodległościową. Dążył do demokratyzacji państwa, reform gospodarczych i likwidacji monopolu PZPR. „Solidarność” wywierała nacisk na władze poprzez strajki, demonstracje i wydawnictwa podziemne. Po wprowadzeniu stanu wojennego związek zdelegalizowany i kontynuował działalność w podziemiu. W 1989 roku, po fali strajków, "Solidarność" została ponownie zalegalizowana, a jej przedstawiciele wzięli udział w rozmowach Okrągłego Stołu, które doprowadziły do pierwszych częściowo wolnych wyborów w czerwcu 1989 roku. Zwycięstwo wyborcze „Solidarności” w 1989 roku doprowadziło do powstania pierwszego niekomunistycznego rządu w Polsce. Po 1990 roku związek angażował się w politykę, współtworząc w 1996 roku Akcję Wyborczą Solidarność (AWS), która wygrała wybory parlamentarne w 1997 roku, a ówczesny przewodniczący związku, Marian Krzaklewski startował bez powodzenia w wyborach prezydenckich w 2000 roku. Obecne dane na temat dokładnej liczby członków NSZZ „Solidarność” nie są powszechnie dostępne. Związek nie publikuje aktualnych statystyk. Według szacunków z ostatnich lat, liczba członków NSZZ „Solidarność” wynosi kilkaset tysięcy osób. 

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) – to komunistyczna partia, która rządziła Polską od grudnia 1948 do stycznia 1990 roku. Powstała z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po wcześniejszych czystkach w obu ugrupowaniach. PZPR była partią masową, która kierowała autorytarnym państwem i kontrolowała wszystkie aspekty życia społecznego. Władza w PZPR faktycznie należała do wąskiej grupy na szczycie (Biuro Polityczne i Sekretariat KC), a nie do demokratycznie wybranych organów. Partia kontrolowała obsadzanie wszystkich ważnych stanowisk w państwie i organizacjach (tzw. nomenklatura). W latach 80. XX wieku, w obliczu narastającego kryzysu gospodarczego i rosnącego oporu społecznego (powstanie Solidarności), PZPR straciła dominującą pozycję. Po przegranych wyborach w czerwcu 1989 roku oddała władzę, a sama partia została rozwiązana w styczniu 1990 roku. 

Północna Grupa Wojsk (PGW) – związek operacyjny Armii Radzieckiej stacjonujący na terytorium Polski w latach 1945–1993. Utworzono ją 10 czerwca 1945 na bazie jednostek 2 Frontu Białoruskiego. Sztab Główny grupy mieścił się w Legnicy. Oprócz zadań czysto wojskowych, PGW miała też oddziaływać na życie polityczne PRL. Była instrumentem, za pomocą którego władze radzieckie mogły wywierać nacisk na władze Polski, o czym świadczył m.in. marsz jednostek PGW na Warszawę w październiku 1956, czy liczne ćwiczenia wojskowe w czasie poprzedzającym wprowadzenie stanu wojennego. W 1968 roku wojska PGW uczestniczyły w interwencji w Czechosłowacji. Wycofanie wojsk PGW z Polski zakończono 17 września 1993 roku. 

Stan wojenny w Polsce - został wprowadzony w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku. Formalnie stan wojenny miał zapobiec chaosowi gospodarczemu, anarchii i rzekomej groźbie wojny domowej. W rzeczywistości jego głównym celem była likwidacja "Solidarności", która domagała się reform i niezależności od władzy komunistycznej. Generał Wojciech Jaruzelski uzasadniał swoją decyzję również uniknięciem interwencji wojsk Układu Warszawskiego. Wprowadzenie stanu wojennego wiązało się z ograniczeniami praw obywatelskich. Władze internowały ponad 10 tysięcy osób, w tym Lecha Wałęsę, zdelegalizowały wszystkie związki zawodowe, w tym "Solidarność", zmilitaryzowały kluczowe gałęzie gospodarki i wprowadziły komisarzy wojskowych do zakładów pracy, zawiesiły wydawanie prasy, zablokowały łączność telefoniczną i wprowadziły godzinę milicyjną, zakazały strajków i demonstracji. Pomimo represji, część działaczy "Solidarności" kontynuowała działalność w podziemiu, organizując drugi obieg wydawniczy i tworząc niezależne struktury. Kościół katolicki oraz państwa zachodnie wspierały represjonowanych i potępiały działania rządu. Stan wojenny został zawieszony 31 grudnia 1982 roku, a oficjalnie zniesiony 22 lipca 1983 roku. 

System kartkowy (reglamentacja) – system zaopatrzenia wprowadzany w czasach kryzysów, wojen czy klęsk żywiołowych, by zapobiec spekulacji i zapewnić wszystkim dostęp do podstawowych produktów. Polega on na tym, że ludzie dostają kartki lub bony, które uprawniają ich do zakupu określonych ilości deficytowych towarów, głównie żywności. W latach 1976-1989 obejmował on wiele produktów (np. cukier, mięso, masło, benzyna).  

Układ Warszawski (właściwie: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej) był sojuszem politycznym i wojskowym, utworzonym z inicjatywy ZSRR. Powstał 14 maja 1955 roku w Warszawie jako odpowiedź na przyjęcie do NATO Republiki Federalnej Niemiec. Do członków założycieli należały: ZSRR, Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, Polska, Rumunia i Węgry. Sojusz służył ZSRR do utrzymania pełnej kontroli nad siłami zbrojnymi i polityką państw sojuszniczych. Głównymi organami były Doradczy Komitet Polityczny (DKP) i Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych z siedzibą w Moskwie. 1 lipca 1991 roku Układ Warszawski został oficjalnie zlikwidowany. 

Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) - pozakonstytucyjny organ, który faktycznie sprawował władzę w Polsce w czasie stanu wojennego w latach 1981-1983. Została utworzona w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku, z inicjatywy gen. Wojciecha Jaruzelskiego, który objął jej przewodnictwo. W jej skład weszło 22 generałów i wyższych oficerów Wojska Polskiego. Jej celem było administrowanie stanem wojennym i nadzorowanie sytuacji społeczno-politycznej w kraju. Formalnie WRON ogłosiła samorozwiązanie 22 lipca 1983 roku, w dniu, gdy stan wojenny został oficjalnie odwołany. 

Osoby: 

Bronisław Geremek (1932-2008) - polski historyk i polityk, profesor Instytutu Historii PAN. Jego główne prace historyczne dotyczyły problematyki społecznej w średniowieczu. W latach 1950–1968 należał do PZPR. W 1978 roku zaangażował się w działalność opozycyjną. W sierpniu 1980 roku został doradcą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, a później władz krajowych NSZZ „Solidarność”. Został internowany w 1981 i uwięziony w 1983 roku. Po 1989 roku aktywnie uczestniczył w życiu politycznym, będąc współtwórcą porozumienia Okrągłego Stołu oraz posłem na Sejm (1989–2001). W latach 1997–2000 był ministrem spraw zagranicznych. W 2004 roku został wybrany na posła do Parlamentu Europejskiego. 

Edward Gierek (1913-2001) - młodość spędził za granicą, pracując jako górnik we Francji i Belgii, gdzie działał w komunistycznym ruchu oporu. Po wojnie wrócił do Polski i szybko awansował w strukturach PZPR, aż w latach 1970-1980 został I sekretarzem KC PZPR, czyli najważniejszą osobą w państwie. Jego rządy to czas modernizacji gospodarki Polski, opartej na zagranicznych kredytach. Rosnące długi, złe inwestycje i korupcja doprowadziły do poważnego kryzysu, który objawił się protestami społecznymi w 1976 roku. Gierek nie zmienił kursu, co pogłębiło kryzys. Po fali strajków w 1980 roku, został pozbawiony władzy i usunięty z partii. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku był internowany. 

Maciej Leszek Grzywaczewski (1954 - ) - działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL. W 1980 brał udział w strajku w Stoczni Gdańskiej. Wspólnie z kolegą Arkadiuszem Rybickim spisał na tablicy 21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. W latach 80. przebywał we Francji, gdzie zajął się produkcją filmową. W latach 2004-2006 pełnił funkcję dyrektora TVP1, w 2007 wszedł w skład zarządu Grupy ATM, zajmującej się produkcją telewizyjną i filmową.  

Andrzej Gwiazda (urodzony w 1935 roku) - inżynier i działacz związkowy. Od 1978 roku był współzałożycielem Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. W sierpniu 1980 roku, podczas strajku, wszedł w skład Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej. Był także współzałożycielem NSZZ „Solidarność” i pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Krajowej Komisji Porozumiewawczej. W 1981 roku, po wprowadzeniu stanu wojennego, został internowany i wielokrotnie więziony. Po 1989 roku znalazł się w opozycji do ówczesnego kierownictwa "Solidarności".  

Mieczysław Jagielski (1924-1997) - działacz komunistyczny i ekonomista. Od 1944 roku był członkiem PPR, a następnie PZPR, gdzie w latach 1971–1981 należał do Biura Politycznego KC. W latach 1970-1981 pełnił funkcję wicepremiera. W sierpniu 1980 roku, jako przewodniczący komisji rządowej, podpisał porozumienie z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym w Stoczni Gdańskiej, akceptując 21 postulatów strajkujących. 

Wojciech Jaruzelski (1923-2014) wojskowy i polityk. Od 1943 roku służył w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR. W PRL pełnił wiele kluczowych funkcji w wojsku i partii komunistycznej. Był Szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (1965–1968), a następnie ministrem obrony narodowej (1968–1983). W latach 1971-1989 był nieprzerwanie członkiem Biura Politycznego KC PZPR. W lutym 1981 roku objął stanowisko premiera, a w październiku I sekretarza KC PZPR. 13 grudnia 1981 roku podjął decyzję o wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, stając na czele Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON). W latach 80. Jaruzelski podjął umiarkowane reformy polityczne, a w 1988 roku był współinicjatorem rozmów Okrągłego Stołu, które doprowadziły do pokojowej transformacji ustrojowej. W latach 1985-1989 pełnił funkcję Przewodniczącego Rady Państwa. 19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało go na stanowisko Prezydenta, z którego ustąpił 22 grudnia 1990 roku. 

Lech Kaczyński (1949-2010) – politykiem i prawnik. Współpracował z Komitetem Obrony Robotników (KOR) od 1977 roku, a później z Wolnymi Związkami Zawodowymi Wybrzeża. Uczestniczył w rozmowach Okrągłego Stołu w 1989 roku. Był wieloletnim działaczem NSZZ „Solidarność”, pełniąc funkcję m.in. I wiceprzewodniczącego Komisji Krajowej. Pełnił liczne funkcje państwowe, będąc kolejno Prezesem Najwyższej Izby Kontroli (1992-1995), ministrem sprawiedliwości i Prokuratorem Generalnym (2000-2001), prezydentem Warszawy (2002-2005). W 2005 roku został wybrany na Prezydenta RP. Współtworzył partię Prawo i Sprawiedliwość. Zginął w katastrofie smoleńskiej. 

Ryszard Kalinowski (urodzony w 1952 roku) – działacz związkowy i przedsiębiorca. W sierpniu 1980 roku, został przewodniczącym Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Elblągu oraz delegatem do MKS w Gdańsku. Był także wiceprzewodniczącym Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”, gdzie odpowiadał za kontakty zagraniczne. Po wprowadzeniu stanu wojennego został internowany. W grudniu 1984 roku wyemigrował do Norwegii, gdzie angażował się w pomoc dla osób represjonowanych w Polsce. Jest przedsiębiorcą, a od 2006 roku pełni funkcję przewodniczącego Towarzystwa Polsko-Norweskiego w Stavanger. 

Stanisław Kania (1927-2020) - działacz komunistyczny, od 1945 roku był członkiem Polskiej Partii Robotniczej (PPR), a następnie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). W latach 1975–1981 należał do Biura Politycznego KC PZPR. W okresie kryzysu sierpniowego, od września 1980 do października 1981 roku, pełnił funkcję I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR. W latach 1982–1985 był członkiem Rady Państwa. W latach 1972-1989 sprawował także mandat posła na Sejm PRL. 

Tadeusz Mazowiecki (1927-2013) - polityk i publicysta. W latach 1961–1971 był posłem na Sejm, należąc do Koła Poselskiego „Znak”. W 1980 roku został przewodniczącym komisji doradców Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej. W 1981 roku internowany. W 1989 roku brał udział w rozmowach Okrągłego Stołu. Od sierpnia 1989 do grudnia 1990 roku pełnił funkcję pierwszego premiera w Polsce po 1945 roku, niezwiązanego z PZPR. W 1990 startował bez powodzenia w pierwszych powszechnych wyborach Prezydenta RP. Był współzałożycielem Unii Demokratycznej oraz posłem na Sejm. Był jednym z głównych twórców Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. W latach 1992–1995 pełnił także funkcję specjalnego wysłannika ONZ w byłej Jugosławii. 

Karol Modzelewski (1937-2019) – historyk i działacz opozycyjny. Specjalizował się w historii społecznej średniowiecznej Polski i Europy. W latach 1957–1964 należał do PZPR, z której został usunięty po napisaniu, wspólnie z Jackiem Kuroniem, słynnego "Listu otwartego do członków PZPR". Za swoją działalność był wielokrotnie więziony w latach 1964–1967 i 1968–1971. W 1980 roku został rzecznikiem prasowym Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”. W czasie stanu wojennego był internowany, a następnie więziony do 1984 roku. 4 czerwca 1989 został wybrany do Senatu I kadencji (1989–1991), uzyskując blisko 75% głosów w swoim okręgu wyborczym. 

Jan Rulewski (urodzony w 1944 roku) - działacz polityczny i związkowy. W 1980 roku został przewodniczącym Regionu Bydgoskiego NSZZ „Solidarność” oraz członkiem Prezydium Komisji Krajowej. W czasie stanu wojennego, w 1981 roku, został internowany, a następnie aresztowany i oskarżony o zdradę stanu. Został zwolniony w 1984 roku, po czym kontynuował działalność w podziemiu jako przewodniczący Tymczasowego Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ „Solidarność”. Po 1989 roku był wiceprzewodniczącym Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, a w latach 1991–2001 był posłem na Sejm RP. 

Arkadiusz Rybicki (1953-2010) - w 1978 ukończył historię na Uniwersytecie Gdańskim. W drugiej połowie lat 70. był związany z opozycją demokratyczną. Wraz z Maciejem Grzywaczewskim spisał na tablicy 21 postulatów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. W 1981 kierował agencją prasową Biura Informacji Prasowej Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego został internowany. W latach 1998-2005 był gdańskim radnym, od 2005 roku posłem na Sejm. Zginął w katastrofie smoleńskiej. 

Anna Walentynowicz (1929-2010) - legendarna działaczka Wolnych Związków Zawodowych, której zwolnienie ze Stoczni Gdańskiej zapoczątkowało strajk w 1980 r., współtworzyła Solidarność. Zginęła w katastrofie smoleńskiej. 

Lech Wałęsa (urodzony w 1943 roku) - polski polityk i działacz związkowy. W latach 1967-1976 pracował w Stoczni Gdańskiej. W 1978 był współzałożycielem Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, a w 1980 roku stanął na czele strajku w stoczni. 31 sierpnia 1980 podpisał porozumienie, które doprowadziło do powstania NSZZ „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981, został internowany. Po zwolnieniu powrócił do pracy i kontynuował działalność opozycyjną, a w 1989 roku był współtwórcą rozmów Okrągłego Stołu. W latach 1990-1995 pełnił funkcję prezydenta RP. Odegrał kluczową rolę w obaleniu komunizmu i wprowadzeniu w Polsce demokracji oraz gospodarki rynkowej. W 1983 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. 

Dodatkowe źródła: 


 

logo Minister Edukacji logo Towarzystwo Edukacji Obywatelskiej logo Koło Młodych Politologów logo Parlament Europejski

Zadanie realizaowane ze środków Ministra Edukacji Narodowej w ramach programu "Młodzi Obywatele".